Edirne Yahudi cemaatinde kurulmuş olan dernekler

Edirne’nin Yahudi ilim âlemine yakmış olduğu ışık yakındaki ve uzaktaki birçok kenti de
etkisi altına aldı. Edirne Yahudi cemaati Doğu ülkelerinin ve özellikle Bulgaristan’ın birçokYahudi yerleşim merkezlerine ilim adamları gönderdi.
Dönemin önemli ilim adamları arasında on beşinci yüzyılda yaşamış Hanoh Saporta vardı.
Hanoh Saporta Katalonya’lı olup daha sonra İstanbul’a ve nihayetinde Edirne’ye yerleşti.
Özellikle Talmud9 alanında büyük bir bilgindi. Hanoh Saporta ile birlikte İstanbul’da eğitim görmüş olan Haham Mordehay ben Eliezer Komtino da (1420-1487) bir başka ilim adamı idi. Haham Komtino felsefeci, matematikçi, astronom, Kitab-ı Mukaddes tefsircisi, güfte yazarı idi. Vefatından sonra geride birçok günlük bıraktı. Bunlar bugüne kadar yayımlanmamış olup Leningrad, Paris, Leiden ve Parma kütüphanelerinde muhafaza edilmektedir.
Edirne Yahudi cemaati Haham Jozef Ben Ephraim Caro’nun (1488-1575)
Edirne’de yaşamış olması ayrıcalığına da sahiptir. Haham Caro Toledo’da doğdu. Yahudilerin 1492 yılında İspanya’dan kovulmalarından sonra ailesi Osmanlı İmparatorluğu’na veya Portekiz’e göç etti. Kesin olan, 1497 yılında Yahudilerin Portekiz’den de kovulmaları üzerine kendisinin Osmanlı İmparatorluğu’na göç etmiş olmasıdır. Önce ailesi ile birlikte İstanbul’da daha sonra da, 1522 yılından daha geç olmamak kaydıyla, Edirne’de yaşadı.1522 yılında 34 yaşındayken büyük eseri olan Beit Yosef”i yazmaya başladı. Bu eseri üzerinde ara vermeden yirmi yıl boyunca çalıştı. 1536 yılında Osmanlı İmparatorluğu’nu terk edip Safed’e gitti veeserini 1542 yılında Safed’de bitirdi. İlk cildi 1555 yılında yayımlandı. Beit Yosef Ortodoks Yahudilik için Yahudi şeriatının temel kitabı oldu. Bir başka ilim adamı olan Avtalon ben
Mordehay 1570 yılında İstanbul’da doğdu, önce Filistin’e göç etti. Burada Haham İsrael
Najara’nın öğrencisi oldu. Filistin’den döndüğünde Edirne’ye yerleşti. Birçok şarkıyı besteledi.
Şarkılarının çoğu Eretz Hakodesh (Kutsal Topraklar) içindi. Şarkıları bugün bile dinî bayram günlerinde söylenmektedir. Şarkılarının bir bölümü “Eski zamanların Eretz İsrael şarkıları” (İbranice) (İstanbul 1927) koleksiyonunda basıldı. Bir diğer bölümü ise Selanik’de “NaimZmirot” (Hoş şarkılar) kitabında basıldı.
Edirne’de yaşamış olan ilim adamları arasında Abraham Danon (1857-1925) önemli bir yer tutar. Abraham Danon Geron Yeşivası’nda  eğitim gördü. Jozef Halévy’den destek gördü ve kendi kendine Fransızca, Almanca ve İngilizce öğrendi. “Hevrat Shomerei Tushiyyah” cemiyetini (Bilgeliğin Dostları Derneği) kurdu. 1888 yılında onbeş günlük Yosef ha-Da’at veya El Progreso (İlerleme) adlı İbranice, Türkçe ve İspanyolca dilinde basılan bir dergiyi Edirne’de yayımladı. Dergide Osmanlı Yahudilerinin tarihiyle ilgili ilmî makaleler yayımladı.
1891 yılında kendisinin kurmuş olduğu hahamlık seminerini yönetti. Birinci Dünya Savaşı sırasında Edirne’yi terk edip Paris’e yerleşti.
Edirne’de bir çok Yahudi derneği mevcuttu. Bunlardan biri “Hevra Kadişa” (Kutsal Topluluk) idi. Bu derneğe hiçbir günah veya suç işlememiş olan Yahudiler üye olabilirlerdi. Bu dernek cenaze işleriyle meşgul olurdu. Diğer dernekler “Bikur Holim” (Hasta Ziyaret Derneği), “Ozer Dalim” (Fakirlere Yardım Derneği), “Matan Baseter” (Fakirlere gizli Yardım Derneği), Béné Bérith Cemiyeti’in Edirne Acharon Locası gibi derneklerdi. “Bikur Holim” “Fakir
Hastalara Yardım Cemiyeti” altında da tanınıyordu. Bu dernek imkânları yetersiz olan Edirne Yahudilerine ilâç, süt, et, kışlık kömür ve hatta giyecek çamaşır konusunda yardım etmekteydi. 1945 yılında yapılan bir gözleme göre bu kurumdan ilâç yardımı alan Yahudilerin sayısı yılda beş yüz, altı yüz civarında idi. Derneğin yıllık bütçesi dört ilâ beş bin Lira civarında olup bu para İstanbul’a göç etmiş ve orada yerleşmiş varlıklı Edirne Yahudileri tarafından karşılanıyordu. Maddi imkânlardan tamamiyle yoksun seksen civarında aile Edirne Yahudi cemaatinin yardımıyla geçinmekteydi. Edirne Yahudi cemaati tarafından haftada kullanılan kaşer et (dinî kurallara göre kesilmiş et) miktarı ise 700 ilâ 800 kilo civarında idi.11 Yirminci yüzyılın başında “El Circle İsraélite” (Yahudi Çevresi) cemiyeti faaliyetteydi.
Üye sayısı yüz yirmi idi. Ayrıca gençlerin Filistin’e göç etmelerini teşvik eden “The Society of Past Alliance Scholars” (Eski Alliance Öğretmenleri Derneği) de vardı.
Kaynak : RIFAT N. BALİ

Bir cevap yazın

Pin It on Pinterest