http://www.edirnetarihi.com/sponsor-reklamlari/reklam.jpg

EDİRNE’DE MİSK MEYVE SABUNU VE YAPIM TEKNİĞİ ,Aynur Sarıca



Yazar: Cengiz Bulut | Edirneli Şahsiyetler, Genel | 08 Şub 2018 | 0 Yorum

edirne_(19)EDİRNE’DE MİSK MEYVE SABUNU VE YAPIM TEKNİĞİ
EDİRNE, TÜRKİYE
(PRODUCTION TECHNIQUE OF MISK FRUIT SOAP IN EDIRNE, TURKEY)
Aynur SARICA*
ABSTRACT The history of the soap is as old as human. The soap is produced by the chemical reaction of vegetable or animal based oils or fatty acid with alcalies. The soap has been used not just for cleaning, it has also been used for trading and as a drug during its long history. The soap is the main source used for the production of Misk Fruit Soap in Edirne which has been mentioned in the article called as “Soap Production Teqhnique” Although Edirne is a famous city because it has been a capital of Ottoman Empire about 92 years. But it is also famous due to Misk Fruit Soap. This soap is manufactured by hand, the soap is shaped and painted like a fruit. The first introduction date of the Misk Soap in Edirne is yet known clearly. As a result of the investigations, it is thought to have started with Arif Çamdere who migrated from Hasköy in Bulgaria since 1876. Misk Fruit Soap has been used as a cleaning material and ornament in the past, but today it is used only as a decorative material. This paper gives information about the Edirne Misk Soap which is gathered from the survey obtaining from the children and descendants of old producers. Thus, the production techniques, history and other details are given in this article. Key words: Misk Fruit Soap, Gifting Soap,
Edirne.
GİRİŞ
Edirne Meriç, Arda, Tunca ırmakların suladığı bereketli topraklar üzerinde yer alan bir şehirdir. Traklar soyundan olan Odrisler, Edirne şehrinin en eski halklarıdır. Meriç, Tunca, Arda adlı üç nehirlerin birleştiği bu verimli topraklarda bir şehir kurdukları bilinmektedir.1 Dünyadaki binlerce şehirlerden birisi olan Edirne, başkentlik yapma şansını yakalayan şehirlerden biridir.2 Edirne, 14. yüzyılda Osmanlı Devletine Bursa’dan sonra 92 yıl başkentlik yapmıştır.3 İstanbul’un başkent yapılmasından sonra bile Edirne 18. yüzyıla kadar önemini korumuştur.4 Muradiye Cami, II. Bayezid Cami, Selimiye Cami, Eski Cami, Üç Şerefeli Cami gibi eserlerle, bugün günümüze ulaşmayan birçok sivil mimari ile ünlü olmakla birlikte5 günümüzde süpürgecilik, peynircilik, şekercilik, saraçlık, misk meyve sabunculuğu gibi el sanatları ile ünlü bir şehirdir.6 Sabun kelimesi Latince kökenli bir kelimedir. Saipo, sapo olarak kullanılmış olup, buradan Doğu bölgesine de geçmiş ve yaygın bir şekilde kullanılmıştır.7 Temizliği ve saflığı temsil eden sabun, günlük yaşantımızın önemli bir parçasıdır. Tarih içinde kimi zaman ilaç olarak kimi zamanda değiş tokuş aracı olarak kullanılmıştır.8 Bazı dönemlerde ise eve misafir geleceği vakit sabunluklara her kesimin kullanamayacağı pahalı sabun konularak gösteriş amacıyla kullanılmıştır.9 Bitkisel ve hayvansal yağların yağ asitlerinin
* Lec., Trakya University, Şehit Ressam Hasan Rıza Vocational School, Hand Crafts Department, 22030 Edirne, Turkey, aynursarica@trakya.edu.tr 1 Neriman Köylüoğlu, “Sarayda Su İle İlgili Yapılar”, I. Edirne Sarayı Sempozyumu Bildirileri, Edirne 1995, s.58. 2 Nazım Hikmet Polat, “Sa’y ve Tetebbu Dergisi”, Edirne İçin, Doğu Kitabevi, İstanbul 2013, s.149. 3 Gülbün Mesara, “Edirne’de Yaşayan Osmanlı Kültürü”, Edirne’de Osmanlı Kültüründen Dekoratif Örnekler ve Edirne Sarayı İznik Çinileri, Edirne Valiliği Kültür Yayınları, İstanbul 2014, s.9. 4 Peremeci Osman Nuri, Edirne Tarihi, Bellek Kitabevi, Edirne 2011, s.316. XI. INTERNATIONAL TURKIC CULTURE, ART and PROTECTION OF CULTURAL HERITAGE SYMPOSIUM/ART ACTIVITY “TURKEY-BELARUS RELATIONS” 34
kuvvetli bazlar (NaOH veya KOH) ile tepkimesi sonucu elde edilen ürüne sabun denir. 10 Günümüzde insanların konfor ve sağlık gibi sebeplerle sabun tüketimi ve üretimi giderek artmaktadır.11 Büyüme, gelişme, yenilenme sonucu canlılar dış etkilere maruz kalarak kirlenirler. Temizlenmeyen bir insan vücudu da belli bir zaman sonra sıkıntı vermeye başlar. Dolayısıyla temizlik ihtiyaç ve mecburidir.12 Alman kimyacı Justus Von Liebig’in, “Bir devletin sabun tüketimi sağlık ve medeniyetinin ölçüsü olabilir. Eğer iki ülkenin nüfus toplamları birbirine eşitse en fazla sağlıklısı ve en fazla medeni olanı daha çok sabun tüketeni olacaktır.” demektedir.13 Bu sözlerden de anlaşılacağı gibi temizlik maddelerin kullanım miktarı toplumların medeniyetinin bir göstergelerinden biri sayılmaktadır.14 Sabunun ne zaman ortaya çıktığı konusunda çeşitli görüşler vardır. İlk kez kullanılan yer olarak bugün Mezopotamya gösterilir.15 M.Ö.4000’li yıllarda dokumacılığın artık Mezopotamya da çok gelişmiş olduğu, ticarete yönelik olarak üretim yapan Susa şehrinde büyük çapta dokuma evleri kurulmuştur. Dokuma evlerinde iplik ve kumaşların yıkanmasında sabun, potas ve şap kullanıldığı bilinmektedir.16 Antik dönemlerden itibaren sabun üretimi bilinmekte ise de endüstri haline gelmesi 10. yüzyılda başlamıştır.17 1- EDİRNE’DE MİSK MEYVE SABUNUNUN TARİHÇESİ 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi’nde Bulgaristan’da yaşayan Türklerden yaklaşık olarak 300 bin Türk öldürülmüştür. Anadolu’ya bu dönemde ise bir milyondan fazla Türk göç etmek zorunda kalmıştır.18 Bu yıllarda Arif ve kardeşi Bulgaristan Hasköy’den kaçıp Edirne’ye yerleşmişlerdir. Soyadı kanunu çıktıktan sonra Arif Usta Çamdere, kardeşi Ramazan ise Hasköy soyadını almışlardır. Edirne’ye yerleştikten sonra bugünkü Saraçhane Caddesinde bir dükkân satın alıp meyve sabunu yapmaya başlamıştır. Arif Ustanın nerede, kimden meyve sabunu yapımını öğrendiği bilinmemektedir.19 Yapılan litaratür taramaları ile bilinen misk meyve sabunu ustalarının çocukları, torunları ve yerel araştırmacılar ile yapılan görüşmeler sonucun da Edirne de misk meyve sabunu yapımının 1877-78 yılında Bulgaristan Hasköy’den göç eden Arif Çamdere ile başladığı düşünülmektedir. Çeşitli kaynaklardan edinilen bilgilere göre, yaklaşık üç yüzyıldan beri yapıldığı, İstanbul Topkapı Sarayı’na Edirne’den gönderildiği, padişah kızları ve cariyelerin çeyizlerine, odalarına konulduğu, çeşitli devlet yöneticilerine hediye olarak verildiği yazılmış olsa da bunu doğrulayan herhangi bir belge gösterilmemiştir. Ayrıca Edirne’de bir mahalle olan Sabuni Mahallesinde yapılan sabunlarla meyve sabunları arasında bir bağ kurulmuş olmakla beraber bu mahallede yapılan sabunlarla bir alakası yoktur. Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Sabuni Mahallesinde sabun yapıldığını belirtmekle birlikte meyve sabunu ile ilgili herhangi bir şey
5Akar Azade, “16. Yüzyıl İznik Çinilerine Dair Bir Araştırma”, Edirne’de Osmanlı Kültüründen Dekoratif Örnekler ve Edirne Sarayı İznik Çinileri, Edirne Valiliği Kültür Yayınları, İstanbul 2014, s.17. 6 İsmail Engin,” Edirne’de Meyve Sabunculuğu ve Meyve Sabunu Yapım Tekniği”, Türk Halk Kültürü Araştırmaları, Ankara 1991, s.43. 7 File://C:\Users\Documents\Sabunotu ve Çöven SABUN VE DİĞERLERİ 8 http://www.diyadinnet.com/YararlıBilgiler-1083&Bilgi=sabun-icad%C4%B1-sabunicat%C4%B1-sabun-tarihi, s.1. 9 Halil Erdoğan. Cengiz, “ Eski Çamaşırlar, Killer, Sabunlar ve Leke Çıkarma Yöntemleri”, Tarih ve Toplum, Nisan 1993, C. 19, Sayı:112, İstanbul 1993, s. 45. 10 www.kimyadersim.com, s. 11 R.Norrıs Shreve-Joseph A.brınk,JR., Kimyasal Proses Endüstrileri 2, Çeviren: A.İhsan Çataltaş, İnkılap Kitabevi İstanbul 1985, s.150. 12 Hüseyin Çelik, Temizlik Doğudan Gelir, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1995 13 Sait Öztürk, “Osmanlı Kültürel Mirasında Sabun”, Acta Turcia Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi, Yıl: II, Sayı:2 İstanbul, Temmuz 2010, s.80. 14 Ergün Veren, “Aydın-Sultanhisar’da Yerel Sabun Yapımı ve Sabunun İşlevleri”, II: Uluslararası Genç Halkbilimciler Sempozyumu Bildirileri, Hacettepe Üniversitesi Türk Halkbilimi Bölümü Yayınları: 1, Ankara 2015, s.351. 15 Sait Öztürk, a.g.m. s.83. XI. INTERNATIONAL TURKIC CULTURE, ART and PROTECTION OF CULTURAL HERITAGE SYMPOSIUM/ART ACTIVITY “TURKEY-BELARUS RELATIONS” 35
yazmamıştır. Arif Çamdere 1939 yılında vefat etmiştir. Arif Çamdere’den sonra 1910 yılında doğan oğlu Reşat Çamdere, baba mesleği olan meyve sabunu yapımına devam etmiştir. Karısı da Reşat Çamdere’den meyve sabunu yapmayı öğrenmiş, Reşat Usta ölene kadar beraber bu işi yapmışlardır. Reşat Ustanın üç kız çocuktan Şehriban ve Şahinde evlenene kadar babalarına yardım etmişlerdir. Reşat Çamdere 1938 yılında Selanik’de düzenlenen bir fuarda altın madalya,1985 yılında Edirne Rotary Kulübünden Başarı Belgesi almıştır. 1943 ile 1944 yıllarında iki sefer İzmir’de düzenlenen fuarlara katılmıştır.20 Bir diğer usta Mehmet Postancılgil (Kimlikte ismi Fazıl Postancılgil, D:01.07.1882 İstanbul doğumlu, Ö:10.06.1942)’dir. Meyve sabunu mesleği yapmadan önce zabit görevinde bulunmuş olup, bir sürede öğretmenlik yaptıktan sonra sabun işine girmiştir. Fakat Mehmet(Fazıl) Ustanın da meyve sabunu yapımını kimden nerede öğrendiği bilinmemektedir. Mehmet usta yanına çırak olarak aynı zamanda damadı olan Basri Ergörsel’i almıştır. Basri Usta daha sonra PTT ye memur olarak girmiş, boş zamanda meyve sabunu yapmış, emekli olduktan sonra Bedestende meyve sabunu dükkânı açmıştır. Meyve sabununu ailesi ile yapıp kendi dükkânında satmıştır.21 Basri Ergörsel’i kimin yetiştirdiği konusunda iki iddia vardır. Reşat Çamdere’nin kızı dedesi Arif Çamdere’nin çırağı,22 Basri Ergörsel’in kızı23ve baldızı24 ise Mehmet (Fazıl)Postancılgil’in çırağı olduğunu söylemektedirler. Basri Ergörsel 1993 yılında vefat etmiştir.25 Bir başka meyve sabunu ustası ise Selahattin Atakanı’dır. Çok iyi el becerisi olan bu kişi, çeşitli işler yaptıktan sonra meyve sabunu yapmaya başlamıştır. Basri Ergörsel’in akrabası olup, yapılmış olan meyve sabunlarını inceleyerek kendi kendine deneme yanılma yoluyla öğrenmiştir.26 Çünkü Basri Ergörsel meyve sabunun nasıl yapıldığını gizli tutup, kimseyle paylaşmamıştır.27 2000 yılların başına kadar son usta olarak Selahattin Atakanı devam etmiştir. Selahattin Usta ile birlikte Kız Meslek Lisesinde de amatörce misk meyve sabunu yapılmıştır.28 Selahattin Atakanı 2011 yılında vefat etmiştir.29 Maliyetin artması, ekonomik nedenlerle çırakların bu işi tercih etmemeleri, ustaların işi bırakmaları vb. sebeplerle 20. yüzyılın son çeyreğinde eski değerini yitirmiştir.30 Trakya Üniversitesi Rektörü Prof.Dr. Osman İnci bu konu ile yakından ilgilenmiş olup 2001 yılında Çamdere ailesinden belli bir ücret karşılığında tescilini almıştır. Misk meyve sabunun nasıl yapıldığını ortaya çıkarmak için Reşat Çamdere’nin karısını misk meyve sabunun nasıl yapıldığını göstermesi için ikna etmiştir.31 Çünkü Reşat Çamdere son vasiyetinde meyve sabunun yapımını kimseye anlatmamasını vasiyet etmiştir.32 Trakya Üniversitesi, Şehit Ressam Hasan Rıza Güzel Sanatlar Meslek Yüksekokulu Öğr.Gör. Vahdet Malik’e yapımını göstermiş olup, bu hoca da öğrencilere öğretmiştir. Emine Çamdere’ye misk meyve sabunun yapım aşamaları ve konu ile ilgili bilgiler anlattırılmış olup kameraya çekilmiştir.33 Fakat bu kaseti maalesef çok aramama rağmen 21 Kaynak Kişi: Basri Egörsel’in kızı Nesrin Demirezer, Doğum Tarihi: 1956, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: İlkokul, Yaşadığı Yer: Edirne 22 Şahinde Palabıyık ile yapılan görüşme. 23 Nesrin Demirezer, ile yapılan görüşme. 24 Kaynak Kişi: Mehmet (Fazıl) Postancılgil’in kızı Sevgi Yelgin, Doğum Tarihi:1940, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Okur yazar, Yaşadığı Yer: Edirne 25 Nesrin Demirezer ile yapılan görüşme. 26 Kaynak Kişi: Selahattin Atakanı’nın yeğeni Yüksel Kuran’ın kocası
16 Emre Dölen, Tekstil Tarihi, Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi yayınları No:92/1, İstanbul 1992, s.460. 17 Ahmet N Özdal, ”Orta Çağ İslam Dünyasında Farklı İşletmecilik Türleri ve Organizasyonel Yapıları”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Cilt I, Sayı I, Bahar 2014, s.75. 18 http://www.bulturk.org/site/index.php?view=article&catid=109%3Amurat-yz&id=40… 19 Kaynak Kişi: Reşat Çamdere’nin kızı Şahinde Palabıyık, Doğum Yılı:1940, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: İlkokul, Yaşadığı Yer: Edirne 20 Şahinde Palabıyık ile yapılan görüşme. XI. INTERNATIONAL TURKIC CULTURE, ART and PROTECTION OF CULTURAL HERITAGE SYMPOSIUM/ART ACTIVITY “TURKEY-BELARUS RELATIONS” 36
Şevki Kuran, Doğum Tarihi:1933, Doğum Yeri: Havsa/Edirne, Eğitim Durumu: Emekli Müfettiş, Yaşadığı Yer: Edirne. 27 Kaynak Kişi: Selahattin Atakanı’nın yeğeni Yüksel Kuran, Doğum Tarihi:1938, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Emekli Öğretmen, Yaşadığı Yer: Edirne 28 Abdullah Kılıç, “Mis Kokulu Meyve Sabunları”, Skylife, Haziran 2000, s.30 29 Kaynak Kişi: Selahattin Atakanı’nın karısı Adalet Atakanı, Doğum Yılı:1933, Doğum Yeri: Havsa/Edirne, Eğitim Durumu: Okur yazar, Yaşadığı Yer: Edirne 30 İsmail Engin, “Edirne’de Süpürgecilik, Meyve Sabunculuğu ve Yapım Teknikleri”, Edirne: Serhattaki Payıtaht, İstanbul 1998, s.536. 31 Kaynak Kişi: Vahdet Malik, Doğum Yılı:1955, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Emekli Öğretim Görevlisi, Yaşadığı Yer: Edirne 32 Şahinde Palabıyık ile yapılan görüşme. 33 Vahdet Malik ile yapılan görüşme. XI. INTERNATIONAL TURKIC CULTURE, ART and PROTECTION OF CULTURAL HERITAGE SYMPOSIUM/ART ACTIVITY “TURKEY-BELARUS RELATIONS” 37 bulunamamıştır. Bu çekimden başka Reşat Çamdere34 ve Basri Ergürsel35 ile TRT kanalı tahminen 1990 yılların başında çekim yapmışlardır. 1999-2000 yıllarında Edirne Valisi Fahri Yücel’in girişimiyle açılmış olan kurslarda yeniden canlandırılmaya başlanmıştır. Bu kurslarda yetişen, çok iyi sabun ustaları olan Bahar Kelleci ve Emine Karapınar günümüzdeki misk meyve sabun ustaların yetişmesini sağlamışlardır. Fakat Bahar Kelleci genç yaşta vefat etmiş olup, Emine Karapınar ise rahatsızlığı nedeniyle artık misk meyve sabunu yapamamaktadır. Edirne Halk Eğitim Merkezinde açılan kurslarla misk meyve sabunu yapımı devam etmektedir. Ayrıca özel imalâthanelerde, evlerde yapılıp yurtiçi ve yurt dışı satışlar yapılmaktadır. Bununla birlikte son yıllarda çeşitli kalıplarla da meyve sabunu yapılıp satışa sunulmaktadır.36 Misk meyve sabunculuğunun bir kalitesi ve standardı olmalıdır. Çünkü çoğu insan misk meyve sabunu yapıp satmaktadır. Ticari bir değer taşıdığından kâr amacı olduğu için kalite düşmektedir. 2009 yıllarında 350-400 aile geçimini sağlamakta, fakat bununla birlikte kalitenin bozulmasından dolayı misk meyve sabunculuğuda ölmektedir.37 Günümüzde ise geçimini sağlayan aile sayısı 2009 yılların sayısına göre yarıya inmiştir. Misk meyve sabunu ile uğraşan zanaatçılara ait 1900 yılların ilk çeyreğinde yaklaşık 25 dükkân varken38, günümüzde Star Misk, Hamarat ve Hanımeli sabun atölyesinde el yapımı, Edmis atölyelerinde ise kalıpla meyve sabunu yapan toplam dört atölye bulunmaktadır. Çeşitli iş yerlerine ev hanımları da evde meyve sabunu yapıp vermektedirler. 2- GÜNÜMÜZDE MİSK MEYVE SABUNU YAPIM TEKNİĞİ “Misk Meyve Sabunculuğu “Edirne’ye özgü bir zanaat çeşidi olup Türk kültürüne damgasını vurmuştur.39 Sabunlara meyve şekli verilerek yapılan misk meyve sabunları Edirneli ustaların elinde sadece temizlik maddesi olmamış, güzellik ve süslenme ürünü de olmuştur.40 Meyve sabunları üç boyutlu olmaları yanında güzel boyaları ile de dikkat çekmektedir.41 Bugün çeşitli mekânlar da misk meyve sabununa rastlanmaktadır. Günümüzde en önemli işlevi hem görüntü, hem de hoş kokusu ile ofislerde, otellerde, evlerde, mağazalarda42 dekorasyon amaçlı olarak kullanılmasıdır.43 Misk meyve sabunları bazı kaynaklarda 8-10 yıl kadar gerçek meyve görünümünde kullanılabilmektedir 44 diye yazılmışsa da çok daha uzun zaman bozulmadan kalmaktadır. Kullanılan Malzemeler Sabun Misk meyve sabunun ana malzemesi sabundur.
34 Kaynak Kişi: Reşat Çamdere’nin torunu Hakan Akdere, Doğum Tarihi:1966, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Trakya Üniversitesinde öğretim üyesi, Yaşadığı Yer: Edirne 35 Nesrin Demirezer ile yapılan görüşme. 36 Kaynak Kişi: Emine Karapınar, Doğum Tarihi:1970, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Lise olup Edirne Halk Eğitim Merkezinde Sabun Usta Öğreticisi, Yaşadığı Yer: Edirne 37 Gamze Atalay, “Arasta”, Edirne, Edirne İl Özel İdare Yayınları, Sayı:28, İstanbul, Yıl:2009, s.24. 38 İsmail Engin, “Edirne’de Meyve Sabunculuğu ve Meyve Sabunu Yapım Teknikleri” Türk Halk Kültürü Araştırmaları, Ankara 1991,s.44. 39 ……………“Osmanlı’dan Günümüze Mis Kokulu Meyve Sabunları”, Etso, Edirne, Cilt:7, Sayı:28, s.56. 40 Behiç Günalan,” Edirne Misk Meyve Sabunu”, Edirne Dergisi, Ocak-Şubat-Mart 2005, Sayı:15, s.20. 41 Örcün Barışta, Türkiye Cumhuriyeti Dönemi Halk Plastik Sanatları, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2005, s.322. 42 Kezban Karakaş, “ “El”imizdeki Sanat; Osmanlı Misk Sabunu”, El Sanatları Dergisi, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Sayı: 3, İstanbul 2007,s.130. XI. INTERNATIONAL TURKIC CULTURE, ART and PROTECTION OF CULTURAL HERITAGE SYMPOSIUM/ART ACTIVITY “TURKEY-BELARUS RELATIONS” 38

Beyaz renk kullanılmalıdır. Yalnız bazı meyvelerde doğal rengi olan farklı renklerde sabun kullanılmaktadır. Boya Misk meyve sabunların boyanmasında gıda boyası kullanılmaktadır. Diğer Malzemeler Kiraz sapı, çeşitli meyve çekirdekleri (Şeftali, kayısı, karpuz, kavun) kuru karanfil, ince ağaç dalları, karanfil tozu, tarçın tozu. Kullanılan Araçlar Leğen Çeşitli ebatlarda olan, sabunu yoğurmak için kullanılmaktadır. Rende Çeşitli ebatlarda, sabunu rendelemek için kullanılan günlük hayatımızda mutfakta kullanılan alettir. Tel Meyve şekli verdiğimiz sabunları kurumasını sağlamak için bir yere asmada kullanılmaktadır. Küçük meyveler için soba teli, büyük meyveler için balya teli kullanılır. Fırça Farklı numaralarda, meyve sabununu boyamak içi kullanılmaktadır. Tencere Meyve sabunun cilası için kullanılan çeşitli ölçüde tencerelerdir. Meyve Sabununun Kuruması İçin Araçlar Meyve sabunların kuruması için çamaşır kurutmalığı yada bir yere gerdirilmiş ip kullanılmaktadır. Tartı Çeşitli meyve sabunları belli bir gramda yapılmaktadır. Hangi meyve kaç gram yapılacaksa o meyve sabununu tartmada kullanılır. Kap Meyve sabunu yapımı sırasında parmağın suya batırılması, boya hazırlamak için kullanılan çeşitli ölçülerde olan kap. Diğer Araçlar Çeşitli meyveler yapılırken, şekil vermede yardımcı olan ip, kalem, kürdan ve buna benzer araçlar kullanılmaktadır.45 Misk Meyve Sabunun Yapılışı Misk meyve sabunu sabun yoğurulurken içine çeşitli kokular konulup yoğurulmuştur. 46 Bu nedenle güzel kokmasından dolayı adına misk meyve sabunu denilmiştir. Sabunlar rendelenir. Sonra yaklaşık 250ml 40°C deki su ile yoğurulur.47 Hamurunun gereğinden fazla yoğurulması bezelerin çatlamasına sebep olur.48 Hamur ne çok yumuşak nede çok sert olmalıdır. Gereğinden yumuşak veya sert olursa meyve şekli vermek zorlaşır. Normal oda sıcaklığında ortalama bir gün dinlenen hamurdan yapacağımız meyve büyüklüğünde parçalar alınıp tartılarak meyve yapımına geçilir. Günümüzde büyük meyve 120-200 gr küçük meyve ise 30-50gr arasında değişmektedir. Ele alınan hamur birazda elde yoğurularak hava boşlukları alınarak, elde ya da düz bir zeminde yuvarlak hale getirilir.49 Yoğurulma sonucu sıkıştırılarak, yuvarlak, küçük top haline getirilen hamura, beze denilmektedir.50 Beze haline getirilen hamura, hangi meyve şekli verilecekse bir heykeltraş gibi o şekil verilir. Armut, şeftali, portakal, elma, çilek, kayısı, kavun, karpuz vb. gibi meyvelerin yapım aşamasında, meyvenin şekline göre usta parmakları ya da kürdan, kalem, ip gibi araçlar kullanmaktadır. Örneğin şeftali yaparken meyvenin doğal yapısı olan girinti şeklindeki görüntüyü verebilmek için bir tarafını ortadan ikiye bölerken kalem kullanıp, sonra suya batırılan baş parmağın yan tarafıyla çizilen yerin arasına girilip düzeltilir. Meyvenin şekli verildikten sonra baş parmak suya batırılarak meyve sabunun üzerindeki sivrilikler düzeltilir. Düzeltmeler düzgün olmazsa meyve sabunu güzel olmaz. Meyveyi gösteren üst düzeltmelerdir. Yapımı biten meyve sabunları hava sıcaklığına bağlı olarak ortalama iki gün ile bir hafta arasında kurumaya bırakılır. Eğer meyve sabunları gerektiği kadar kurumaz nemli olursa boyama işlemi düzgün olmaz. Çünkü boyayı tam olarak meyve sabunu tutmaz, tutsa da 2- 3 gün içerisinde boya solar.

43 Ender Bilal, “Edirne’de Kaybolan El Sanatları”, Trakya Üniversitesi Dergisi, Sayı:6, s.36. 44 …………………..“Mis Sabunu”, Etso İş Rehberi, Edirne 2009, s.30. 45 Kaynak Kişi: Sibel Zaralı, Doğum Tarihi:1970, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Üniversite, Edirne Halk Eğitim Merkezinde Sabun Usta Öğreticisi, Yaşadığı Yer: Edirne 46 ………”Mis Sabunu”, Edirne Kırkpınar Dergisi, Sayı:4, Yıl:4, Edirne, s.15. XI. INTERNATIONAL TURKIC CULTURE, ART and PROTECTION OF CULTURAL HERITAGE SYMPOSIUM/ART ACTIVITY “TURKEY-BELARUS RELATIONS” 39

Meyve sabunları kuruduktan sonra boyama işlemine geçilir. Boyamaya başlamadan önce iki ucu kanca haline getirilmiş tel meyve sabununa geçirilir ve boyama hazır hale gelir. Boyanacak olan meyve sabunu mesela kiraz ise bir kabın içine kırmızı boya konur. İçine ortalama 40 °C ılık su konarak göz yardımı ile kiraz rengi ayarlanır. Kiraz meyve sabununda kiraz sapı olarak kirazın kendi doğal sapı kullanılmaktadır. Bu saptan tutarak hazırlanan kırmızı boya içine batırılır. Kuruması için asılır. Eğer boyanacak meyve sabunu çilek ise yaprak kısmı yukarda anlattığımız gibi hazırlanmış yeşil renge fırça yardımıyla boyanır. Daha sonra kırmızı renkli boyaya tel takılmış çilek yaprak kısımlarının yakınına kadar batırılıp yeşil yaprak kırmızı renge boyanmasın diye yaprağa yakın yerler fırça ile dikkatlice boyanır. Kayısı meyve sabunu boyanacaksa telden tutarak hazırlanmış sarı rengin içine bir miktar turuncu renk konulup hazırlanan boyanın içine batırılır daha sonra kayısının bir yüzünü fırça ile kırmızı renk sürülüp kuruması için asılır. Bütün meyve sabunları bu şekilde meyvenin cinsine göre doğal rengine, görünüşüne bağlı kalınarak boyanır. Yeşil elma, yeşil armut, siyah üzüm, sarı üzüm gibi meyve sabunları kendi doğal renginde olan sabunlardan yapıldığı için boya ve cila işlemine gerek yoktur. Boyama işleminden sonra cilalama işlemine geçilir. Cila şu şekilde hazırlanır: Ocağın üzerine içi su dolu tepsi, onun içine de iki litre su bulunan tencere konur. Tenceredeki su kaynamaya yakın ısındıktan sonra suya rendelenmiş 700gr. sabun aralıklarla sabun eridikçe serpilir. Sonra içine cilanın miktarına göre bir miktar sarı boya su içinde eritilerek katılır. Boyaması yapılmış olan meyve sabunları tellerden tutularak açık renkli olanlardan başlayarak cila içine batırılıp çıkarak kurumak üzere asılır. Oda sıcaklığında en az iki gün kurutulur. Daha sonra armut, elma gibi meyvelerin sap kısımlarına meyvesine uygun saplar takılarak işlem tamamlanır.
47 Sibel Zaralı ile yapılan görüşme.. 48 Ender Bilal, Edirne’ de Kaybolan El Sanatları” Oluşum, Temmuz-Ağostos-Eylül 1999, Yıl:7, Sayı:27, s.42. 49 Kaynak Kişi Müberra Pomakoğlu, Doğum Tarihi: 1967, Doğum Yeri: Kırklareli, Eğitim Durumu: Üniversite Öğrencisi, Edirne Halk Eğitim Merkezinde Usta Öğreticisi, Yaşadığı Yer: Edirne 50 İsmail Engin, “Edirne’de Meyve Sabunculuğu…”, s.46. XI. INTERNATIONAL TURKIC CULTURE, ART and PROTECTION OF CULTURAL HERITAGE SYMPOSIUM/ART ACTIVITY “TURKEY-BELARUS RELATIONS” 40
51 KAYNAKÇA 1- Akar Azade, “16. Yüzyıl İznik Çinilerine Dair Bir Araştırma”, Edirne’de Osmanlı Kültüründen Dekoratif Örnekler ve Edirne Sarayı İznik Çinileri, Edirne Valiliği Kültür Yayınları, İstanbul 2014, s.17-99. 2- Atalay Gamze, “Selimiye’den Sonra İlk Durak: Arasta,” Edirne, Edirne İl Özel İdare Yayınları, Sayı:28, İstanbul Yıl:2009, s.24-25. 3- Bilal Ender, “Edirne de Kaybolan El Sanatları” Oluşum, Temmuz-AğustosEylül 1999, Yıl:7, Sayı:27, s.40-43. 4- Bilal Ender, “Edirne de Kaybolan El Sanatları”, Trakya Üniversitesi Dergisi, Sayı:6, s.35-36. 5- Cengiz, Halil Erdoğan, “Eski Çamaşırlar, Killer, Sabunlar ve Leke Çıkarma Yöntemleri”, Tarih ve Toplum, Nisan 1993, C.19, S. 112, İstanbul 1993, s. 44-47. 6- Çelik Hüseyin, Temizlik Doğudan Gelir, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1995. 7- Engin İsmail;” Edirne’de Meyve Sabunculuğu ve Meyve Sabunu Yapım Tekniği”, Türk Halk Kültürü Araştırmaları, Ankara 1991, s.43-51. 8- Engin İsmail, “Edirne’de Süpürgecilik, Meyve Sabunculuğu ve Yapım Teknikleri”, Edirne: Serhattaki Payıtaht, İstanbul 1998, s.529-541. 9- Emre Dölen, Tekstil Tarihi, Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi yayınları No:92/1, İstanbul 1992. 10- Günalan, Behiç,”Edirne Misk Meyve Sabunu”, Edirne Dergisi, Ocak-ŞubatMart 2005, Sayı:15, s.20-21. 11- Karakaş Kezban,”“El”imizdeki Sanat; Osmanlı Misk Sabunları”, El Sanatları Dergisi, İstanbul Büyükşehir Beldiyesi Yayınları, , Sayı: 3, İstanbul 2007, s.130- 131. 12- Kılıç Abdullah, “Mis Kokulu Meyve Sabunları”, Skylife, Haziran 2000, s.24- 32. 13- Köylüoğlu Neriman, “Sarayda Su İle İlgili Yapılar”, I. Edirne Sarayı Sempozyumu Bildirileri, Edirne 1995, s.58-61. 14- Mesara Gülbün, “Edirne’de Yaşayan Osmanlı Kültürü”, Edirne’de Osmanlı Kültüründen Dekoratif Örnekler ve Edirne Sarayı İznik Çinileri, Edirne Valiliği Kültür Yayınları, İstanbul 2014, s.9-13. 15- Örcün Barışta, Türkiye Cumhuriyeti Dönemi Halk Plastik Sanatları, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2005. 51 Kaynak Kişi: Nilüfer Eren, Doğum Tarihi:1974, Doğum Yeri: Hayrabolu/Tekirdağ, Eğitim Durumu: Üniversite Öğrencisi, Edirne Halk Eğitim Merkezinde Misk Meyve Sabunu Usta Öğreticisi, Yaşadığı Yer: Edirne XI. INTERNATIONAL TURKIC CULTURE, ART and PROTECTION OF CULTURAL HERITAGE SYMPOSIUM/ART ACTIVITY “TURKEY-BELARUS RELATIONS” 41 16- Özdal, Ahmet N., “Orta Çağ İslam Dünyasında Farklı İşletmecilik Türleri ve Organizasyonel Yapıları”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Cilt: I, Sayı I, Bahar 2014, s.73-95. 17- Öztürk Sait, “Osmanlı Kültürel Mirasında Sabun”, Acta Turcia Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi, Yıl:2, Sayı:2, İstanbul, Temmuz 2010, s.80-93. 18- Peremeci Osman Nuri, Edirne Tarihi, Bellek Kitabevi, Edirne 2011. 19- Polat, Nazım Hikmet, “Sa’y ve Tetebbu Dergisi”, Edirne İçin, Doğu Kitabevi, İstanbul 2013, s.149-162. 20- ………Mis Sabunu, Edirne Kırkpınar Dergisi, Sayı:4, Yıl:4, Edirne, s.15. 21- ………Mis Sabunu, ”, Etso İş Rehberi, Edirne 2009, s.30 22- ………”Osmanlıdan Günümüze Mis Kokulu Sabunları”, Etso, Edirne, Cilt:7, Sayı: 28, s.56-58. 23- Shreve R.Norrıs – A.brınk,JR Joseph, Kimyasal Proses Endüstrileri 2, Çeviren: A.İhsan Çataltaş, İnkılap Kitabevi İstanbul 1985. 24- Veren Ergün, “Aydın-Sultanhisar’da Yerel Sabun Yapımı ve Sabunun İşlevleri”, II: Uluslararası Genç Halkbilimciler Sempozyumu Bildirileri, Hacettepe Üniversitesi Türk Halkbilimi Bölümü Yayınları: 1, Ankara 2015, s.350-362. KAYNAK KİŞİLER 1- Akdere Hakan, Reşat Çamdere’nin torunu, Doğum Tarihi: 1966, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Trakya Üniversitesinde Öğretim Üyesi, Yaşadığı Yer: Edirne 2- Atakanı Adalet, Selahattin Atakanı’ın karısı, Doğum Tarihi: 1933, Doğum Yeri: Hava/Edirne, Eğitim Durumu: Okur yazar, Yaşadığı Yer: Edirne 3- Demirezer Nesrin, Basri Ergörsel’in kızı, Doğum Tarihi:1956, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: İlkokul, Yaşadığı Yer: Edirne 4- Eren Nilüfer, Doğum Tarihi: 1974, Doğum Yeri: Hayrabolu/Tekirdağ, Eğitim Durumu: Üniversite öğrencisi olup Edirne Halk Eğitim Merkezinde Misk Meyve Sabunu Usta Öğreticisi, Yaşadığı Yer: Edirne 5- Kuran Yüksel, Selahattin Atakanı’ın yeğeni, Doğum Tarihi:1938, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Emekli Öğretmen, Yaşadığı Yer: Edirne 6- Kuran Şevki, Selahattin Atakanı’ın yeğeni Yüksel Kuran’ın Eşi, Doğum Tarihi: 1933, Doğum Yeri: Havsa/Edirne, Eğitim Durumu: Emekli Müfettiş, Yaşadığı Yer: Edirne 7- Malik Vahdet, Doğum Tarihi: 1955, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Emekli Öğretim Görevlisi, Yaşadığı Yer: Edirne 8- Palabıyık Şahinde, Reşat Çamdere’nin kızı, Doğum Tarihi:1940, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: İlkokul, Yaşadığı Yer: Edirne 9- Pomakoğlu Müberra, Doğum Tarihi: 1967, Doğum Yeri: Kırklareli, Eğitim Durumu: Üniversite Öğrencisi, Edirne Halk Eğitim Merkezinde Usta Öğreticisi, Yaşadığı Yer: Edirne 10- Yelgin Sevgi, Basri Ergörsel’in baldızı, Doğum Tarihi:1933, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Okur yazar, Yaşadığı Yer: Edirne 11- Zaralı Sibel, Doğum Tarihi:1973, Doğum Yeri: Edirne, Eğitim Durumu: Üniversite, Edirne Halk Eğitim Merkezinde Misk Meyve Sabunu Usta Öğreticisi, Yaşadığı Yer: Edirne XI. INTERNATIONAL TURKIC CULTURE, ART and PROTECTION OF CULTURAL HERITAGE SYMPOSIUM/ART ACTIVITY “TURKEY-BELARUS RELATIONS” 42 İNTERNET 1- http://www.diyadinnet.com/YararlıBilgiler-1083&Bilgi=sabun-icad%C4%B1- sabun- icat%C4%B1-sabun-tarihi 2- www.kimyadersim.com 3- File://C:\Users\Documents\Sabunotu ve Çöven SABUN VE DİĞERLERİ 4- http://www.bulturk.org/site/index.php?view=article&catid=109%3Amuratyz&id=40…

Edirne Tarihi Araştırmacısı. www.edirnetarihi.com sitesi kurucusu.

Yorumlar

Edirne Hava Durumu

booked.net

Yazılarımız Mailinize Gelsin

Mail adresinizi girin:

Delivered by FeedBurner

Ziyaretçi İstatistikleri

  • 321Bu gönderi:
  • 1486572Sayfa Okunması:
  • 368Bugün okunanlar:
  • 4766Aylık okunma:
  • 881517Ziyaretçi Sayımız:
  • 299Bugün kü ziyaretçiler:
  • 161Dünkü ziyaretçiler:
  • 3210Aylık ziyaretçi:
  • 4Şu anda online olan ziyatçiler:

.