Kervansaraylar

Halkın hizmetine tahsis edilen ve ülke ekonomisi yönünden inşa edildikleri dönemin en önemli sosyal yapılarından olan kervansaraylar şehirler arası ticaret ve kervan yolları üzerinde belirli menzillerde kurulmuş mimari yapılardır. Han ve kervansaray terimleri zamanla birbirine karışarak ağırlıklı olarak han adıyla anılmıştır.
Orjinalde daha çok şehir merkezlerindeki konaklama ve ticaret merkezleri için han terimi kullanılması gerekliyken, şehirler arası yollardaki menzillerde inşa edilen emniyetli konaklama yerleri de kervansaray tabiri ile ifade edilmelidir.
Başlangıcı Ribat’ lara kadar giden kervansaray mimarisi Karahanlı ve Gazneli mimarisinde gelişimini sürdürürken Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçukluları zamanında mimari ve tezyini olarak amaca ve göze hitap eden abidevi eserler meydana getirilmiştir.
Kervansaraylar genellikle yaptıranlar tarafından vakfedilen ve daima masraflarını karşılayacak gelir getiren taşınır ile taşınmazları bulunan ve vakfın sorumlularınca idare edilen yapılardır.Genellikle konaklayanlardan belli bir süre için (üç gün) ücret alınmayan ,her türlü can ve mal güvenliğinin sağlanması için önlemlerin alındığı, korunaklı, kalevari tipte, kitlesel bir mimari özellik sergilerler. Konaklayanların barındığı odaları, ahırı, samanlığı, nalbantı, tamirhanesi, mescidi,kileri, havuzu, mumhanesi, ambarı aşhanesi ve hamamı ile kervancının ve kervanın her türlü ihtiyacına cevap verebilecek bölümleriyle bir külliye görünümünde olan kervansaray ve müştemilatı menzil noktalarında kervanların uğrağı olan küçük bir şehri andırır.Selçuklu kervansaraylarının arasındaki mesafe deve yürüyüşü ile günde dokuz saat olup 40 kilometre esas tutularak menziller tespit edilmiştir.Normal zamanlarda canlı bir ticaret ve konaklama yeri olarak hizmet gören kervansaraylar savaş zamanlarında da gerek kervanları gerekse kervan yüklerini muhafaza edebilmek için son derece korunaklı bir mimari anlayışla inşa edilmişlerdir.Duvarlar yüksek ve kalın olup yer yer dayanak kuleleri ile desteklendikleri de görülür.Pencereler mazgal şeklinde düzenlemeye sahiptirler.
Selçuklu kervansarayları genel olarak üç plan tipiyle kendini gösterir.Bunlar yazlık,kışlık ve ikisinin karışımından oluşan karma tip olarak gruplandırılır.Yazlık kervansaraylar açık avlulu,kışlık kervansaraylar kapalı avlulu,karma kervansaraylarda hem açık hem de kapalı avluya sahip mimari yapıda inşa edilmişlerdir.Giriş portalindeki sivri kemerli taç kapı ve taş tezyinatlı cephe düzenlemesi Selçuklu Cami ve Medrese cephe düzenlemesi geleneğine uygundur.İç mekanda ise dikdörtgen planlı üstü tonozla örtülen mimari düzenleme yaygındır.Duvar boyunca yolcuların dinlenip ihtiyaçlarını giderebileceği setler bulunup duvarlarında ocak ve kandillikler bulunmaktadır.Setlerin arası ise hayvanlar ve yükler için ayrılır.
Kervan ticaret yollarının güzergahı, dönemin sosyal ve ekonomik politikaları, istatistiki verileri ve Sanat Tarihinin az bilinen veya kaybolan zenginliklerini bize cömertçe sunan kervansaraylar Türk Mimarisinin başlangıcından itibaren önemini artırarak kendini geliştiren büyük ve anıtsal yapılardır Ayrıca elde edilen son arkeolojik verilerle Kervansaray menzillerinin menşeini sadece yapıldıkları dönemde değil binlerce yıl öncesinde aramanın Eski Çağ Ticari Kervan Yolları konusuna da ışık tutacağı kanaatindeyim.

Kaynak : Engin Koç