15.-19. yüzyıllarda Edirne'de önemli hizmetler yerine getiren Edirne Bostancı Ocağı, Murat Yıldız


15.-19. Yüzyıllarda Edirne’de Asayişi Sağlayan Bir Kurum: Edirne Bostancı Ocağı*
A Institution which Provide the Public Security in Edirne at 15th-19th Centuries:
The Bostandji Ojaq of Edirne
Murat Yıldız*
Özet
15.-19. yüzyıllarda Edirne’de önemli hizmetler yerine getiren Edirne Bostancı Ocağının Fatih döneminde kurulduğunu tahmin etmekteyiz. İnşaatı 1454’te biten Edirne’deki Yeni Saray’ın bahçelerinde çalıştırılmak için kurulan bu ocak, zamanla bu görevine ilaveten asayişi sağlamak, isyan bastırmak, asker toplamak, devlete ait binaların inşaatında çalışmak, devlet malını tahsil etmek, savaşa katılmak, bazı önemli devlet adamlarını idam etmek, mühimmat temin edip nakletmek gibi birçok görevleri de yerine getirir. Mevcudu 300-1.000 arasında değişen ve varlığını dört asra yakın sürdüren Edirne Bostancı Ocağı 1826yılında kaldırılır.
Anahtar Kelimeler: Edirne Bostancı Ocağı, hadaik-i hassa, bostancıbaşı, bostancı.
Abstract
We surmise that The Bostandji Ojaq of Edirne which made significant services in Edirne at 15th-19th centuries was founded during the reign of Fatih. This ojaq, the construction of whom finished in 1454 , and founded to be employed in the gardens of Yeni Saray in Edirne, also, fulfills a lot of functions such as policing the country, putting down revolts, assembling troops, working in the constructions of the buildings belonging to the government, collecting the government property, enterring wars, executing some important statesmen, supplying ammunitions and conveying them. The Bostandji Ojaq of Edirne was abolished in the year 1826 whose present soldiers varied between 300 and 1000, and which had maintained its existence forfour centuries.
Key words: The Bostandji Ojaq of Edirne, the hada ‘iq khassa, bostandji, bostandjibashi.
Edirne Bostancı Ocağı, Osmanlı devlet teşkilâtında acemi oğlanlar statüsünde olan bir kurumdu. Ocağın adı ve aynı zamanda kuruluş gerekçesini belirten bostancı kelimesi Farsça kökenli “bostan” ve Türkçe kökenli bir ek olan “-cı”dan oluşmaktadır. Bostan, “bû” isminin yer bildiren “sitân” kelimesiyle birleşmesinden oluşan ve “güzel kokuların bol olduğu yer” anlamına gelen “bûsitân” kelimesinden bozmadır. Dilimizde, genellikle sebze bahçesi anlamına gelen bostan kelimesine iş ve meslek bildiren “-cı” ekinin eklenmesiyle oluşan
Dr.; Marmara Üniversitesi. – İstanbul.
15.-19. Yüzyıllarda Edirne’de Asayişi Sağlayan Bir Kurum: Edirne Bostancı Ocağı
384
bostancıdan bostan işini yapan, bostanla uğraşan veya burayı idare eden kimse anlaşılmaktadır .
Osmanlı devlet teşkilâtındaysa bostancı, başta Topkapı Sarayı, Edirne, Manisa ve Amasya sarayları olmak üzere, padişaha ait sarayların bahçe ve bostanlarıyla, padişah ve maiyetindekilerin kayıklarında çalışanlara verilen addı2. Osmanlı devlet teşkilâtında biri İstanbul’da ve biri de Edirne’de olmak üzere iki bostancı ocağı bulunurdu. İstanbul Bostancı Ocağı, gerek nicelik (sayı), gerekse nitelik (etkinlik) bakımından her zaman konumuz olan Edirne Bostancı Ocağı’ndan daha önemli bir konumdaydı.
Edirne Bostancı Ocağı’nın ne zaman kurulduğu kesin olarak tespit edilememektedir. Her ne kadar bazı tarihçiler ocağın, bir parçası olduğu acemi oğlanlar ocağıyla birlikte I. Murad döneminde kurulduğunu öne sürmekteyseler de, mevcut kaynaklarda bu düşünceyi destekleyen bir bilgi bulunmamaktadır. Mevcut karineler çerçevesinde bizim kanaatimiz her iki bostancı ocağının da Fatih devrinde kurulduğu yönündedir. Çünkü bostancı ocağı hakkındaki ilk bilgilere bu dönemde rastlanılmaktadır. Mevcut karineler çerçevesinde konuyu biraz ayrıntılı olarak ele almak yerinde olacaktır.
* Bu çalışmanın özeti, 4-6 Mayıs 2011 tarihinde gerçekleştirilen Uluslararası Edirne’nin Fethinin 650. Yılı Sempozyumunda tebliğ olarak sunulmuştur.
İstanbul’daki bostancı ocağından önce kurulduğunu düşündüğümüz Edirne Bostancı Ocağı hakkında Osmanlı Devleti’nin ilk dönemlerine dair bilgi veren 15. yüzyıl tarihçilerinden Ahmedî3, Şührullah4, Enverî5, Kemal6, Karamanlı Nişancı Mehmed Paşa7, Tursun Bey8, Âşık Paşazade9, Bayatlı Mahmudoğlu Hasan10, Oruç bin Âdil ve Mehmed Neşrî12 gibi tarihçilerden hiçbirisi bilgi vermez. Bilhassa, yeniçeriliğin menşei hakkında ayrıntılı bilgi veren tarihçilerden Anonim Osmanlı Kroniği13 müellifi, Âşıkpaşazade14, Oruç Beğ15 ve
* Bu çalışmanın özeti, 4-6 Mayıs 2011 tarihinde gerçekleştirilen Uluslararası Edirne’nin Fethinin 650. Yılı Sempozyumunda tebliğ olarak sunulmuştur.
Abdülkadir Özcan, “Hassa Ordusunun Temeli: Mu’allem Bostaniyân-i Hassa Ocağı, Kuruluşu ve Teşkilâtı”, Tarih Dergisi, sayı: 34 (1984), s. 347.
2 Bostancı hakkında daha fazla bilgi için bk. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Saray Teşkilâtı, Ankara 1984, s. 465-484; aynı müellif, “Bostancı”, İslam Ansiklopedisi, II, 736-738; aynı müellif, “Bostandji” The Encyclopaedia of İslam, New Edition, I, 1277-1278; Abdülkadir Özcan, “Bostancı”, DİA, VI, 308-309; M. Zeki Pakalın, “Bostancı”, I, 239-240; Şükran Karahasan, Bostancı Ocağı ve Bostancıbaşılık, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, mezuniyet tezi, nr. 3627, İstanbul 1964-1965; Murat Yıldız, “Osmanlı Devlet Teşkilâtında Bostancı Ocağı”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yeniçağ Anabilim Dalı, İstanbul 2008.
3 Ahmedî, Dâstân ve Tevârîh-i Mülûk-i Al-i Osman, haz. Çiftçioğlu N. Atsız, Osmanlı Tarihleri, İstanbul 1949, I, 31-335.
4 Şükrullah, Behcetüttevârîh, haz. Çiftçioğlu N. Atsız, Osmanlı Tarihleri, İstanbul 1949, I, 37-75.
5 Fatih Devri Kaynaklarından Düstûrnâme-i Enverî (Osmanlı Tarihi Kısmı 1299-1466), haz. Necdet Öztürk,
İstanbul 2003.
6 XV. Yüzyıl Tarihçilerinden Kemal, Selâtîn-nâme (1299-1490), haz. Necdet Öztürk, Ankara 2001.
7 Karamanlı Nişancı Mehmed Paşa, Osmanlı Sultanları Tarihi, çev. Konyalı İbrahim Hakkı, Osmanlı Tarihleri, İstanbul 1949, I, 321-369.
8 Tursun Bey, Târîh-i Ebü ‘l-Feth, haz. Mertol Tulum, İstanbul 1977.
9 Âşıkpaşaoğlu Ahmed Âşıkî, Tevârîh-i Al-i Osman, haz. Çiftçioğlu N. Atsız, Osmanlı Tarihleri, I, 77-319.
10 Bayatlı Mahmud Oğlu Hasan, Câm-ı Cem-Ayîn, haz. Kırzıoğlu Fahrettin, Osmanlı Tarihleri, I, 371-403.
Oruç Beğ Tarihi, haz. Necdet Öztürk, İstanbul 2007.
12 Mehmed Neşrî, Kitâb-ı Cihan-nümâ, Neşrî Tarihi, haz. Faik Reşat Unat-Mehmed A. Köymen, Ankara 1949, I, 197-199.
13 Anonim Osmanlı Kroniği (1299-1512), haz. Necdet Öztürk, İstanbul 2000, s. 28-29; Anonim Tevârih-i Al-i Osman, (F. Giese neşri), haz. Nihat Azamat, İstanbul 1992, s. 24-25.
14 Osmanlı Tarihleri, I, 128.
15 Oruç Beğ Tarihi, s. 24-25.