600. YILINDA EDİRNE ESKİ (ULU)CAMİİ Yılmaz KAHRIMAN E.Ö.S.Tic.Mes.Lisesi Tarih Öğretmeni

12
600. YILINDA
EDİRNE ESKİ (ULU)CAMİİ
Yılmaz KAHRIMAN
E.Ö.S.Tic.Mes.Lisesi
Tarih Öğretmeni
“Eski Camii’nin mihrap duvarı önündeki bahçede, lale,sümbül, erguvan tarhları bulunur. Mevsimine göre gül,sümbül,nergis ve zambak çiçekleri hokkalar içinde namaz safları arasına dizilir.İrem bağı içinde bulunan hoş sesli kuşların hazin sesleri,namaz kılanlara hayat verir. Evliya ÇELEBİ”
Sultanlar şehri, şehirler sultanı Edirne’mizdeki en eski Osmanlı yapısıdır. 1414 yılında tamamlanarak ibadete açılan bu eşsiz eserin yapımı fetret dönemine rastlar. 1402’deki Ankara savaşında Yıldırım Bayezid,Timur’a esir düşmüş,oğulları İsa.Musa,Süleyman ve Mehmet Çelebiler arasında taht kavgaları başlamıştır. Osmanlı tarihinde 1402’den 1413 yılına kadar devam eden bu mücadeleden Mehmet Çelebi galip çıkarak,devletin başına geçmiş ve ona Osmanlı Devletinin ikinci kurucusu unvanı verilmiştir.
Fetret devrinde Osmanlı Devleti Anadolu’da bazı kayıplar yaşadı ise de, Rumeli’de başarı ile uygulanan siyaset nedeniyle herhangi bir kayıp ile karşılaşılmamıştır. Hatta iskân faaliyetlerine devam edilmiştir. Bunun en güzel örneği Edirne’deki Eski Camii’dir. Camii’nin inşasına Süleyman Çelebi zamanında başlanmış, Musa Çelebi döneminde devam edilmiştir, Mehmet Çelebi zamanında da tamamlanmıştır. Cami’ye Süleyman Çelebi döneminde başlaması nedeniyle Süleymaniye Camii denilmiş ancak Üç Şerefeli Camii’nin inşasından sonra bu camii Eski Camii diye anılmıştır.
Fetret devrinde, üç kardeşin de emek ve çabaları bulunan bu camii, bizlere Osmanlı Devletinde, kardeşler arasında bir kinin bulunmadığını sadece saltanat için mücadele ettiklerini göstermesi bakımından önemli bir örnektir.
Özellikle hat yazıları, Hacı Bayram Veli’nin ders verdiği ve halen kürsüsünün burada bulunması, Kâbe’den getirilen taşın inşasında kullanılması, padişahların kılıç kuşanıp, Cuma hutbelerini kılıçla okuması gibi birçok özelliğe sahip, Eski Camii’nin mimarı Konyalı Hacı Alâeddin, kalfası ise Ömer İbn İbrahim’dir. Kadınlar mahfili ise 1612 yılında Ramazan Ağa tarafından yapılmıştır.
Eski dönem camileri olarak bilinen, camiiler grubuna giren ve Bursa Ulu Camii tipinde olan bu camide kemerlerle birbirine bağlanmış paye ve duvarlar arasındaki bölümlerin üzerine örten eşit ölçüdeki kubbelerin oluşturduğu bir plan düzeni vardır. Böylece 2.80 m ölçüsünde dört ağır paye ve dört duvarın taşıdığı 13.50 çapındaki dokuz kubbe ana mekanın üzerini örtmektedir. Yan neftlerdeki yuvarlak kasnaklı kubbelerde pandantifler, orta neftteki sekizgen kasnaklı kubbede ise mukarnaslarla geçişler sağlanmış, mihrap önündeki prizmatik üçgenlerle kubbeye geçilmiştir.
Cami, kalın kesme taştan yapılmasını rağmen son cemaat yeri tuğla ve ince kesme taş ile yapılmıştır. İç mekânı 2116 metrekare olan bu camiinin kuzeybatı ve kuzeydoğu yönünde iki minaresi vardır. Kuzeydoğudaki tek şerefeli minare camii ile aynı anda yapılmış, iki şerefesi bulunan ve camiye bitişik olmayan kuzeybatıdaki minare ise II. Murat zamanında yapılmıştır.
Evliya Çelebi’nin “musanna” diye söz ettiği mihrap özelliğini yitirmiş, geç devirde yapılan bezemelerle boyanmıştır. Minber beyaz mermerden olup, yan yüzleri rumi ve geometrik örgülerle süslenmiştir.
Eski Camii 1748’de yangın, 1752’de depremden zarar görmüştür. 1754’te Sultan I. Mahmut döneminde, 1924, 1934 yıllarında onarılmıştır. Camii en son onarımı 2000-2002 yılları arasında görmüştür.
Gelin şimdi yukarıda saydığımız camiye ait özellikleri inceleyelim.
YAZILARI
Halk arasında, karanfil kokmasından dolayı Karanfil Camii, zamanında en büyük camii olması sebebiyle Ulu Camii, Emir Süleyman’ın yapımına başlamasından dolayı Süleymaniye Camii en eski camii olması nedeniyle Eski Camii diye anılan bu abidevi eserin en önemli özelliklerinden biri de içindeki yazılardır. Özellikle camiye ana kapıdan girildiğinde sağ taraftaki duvarda iki vav harfinin karşı karşıya geldiğini görürsünüz. Vavebced hesabında 6 rakamına eşittir. Bu yönü ile imanın altı şartını temsil ettiği söylenir. İki vav’ın karşı karşıyagelmesi de altmışaltı rakamını gösterir ki bu da ebced hesabında “ Allah” kelimesine işaret eder.
13
Cami içerisinde kıbleye doğru hareket ettiğinizde bu kez vahid kelimesini içeren çok güzel ve büyük bir vav harfi ile karşılaşılır ki bu vav insanın anne karnındaki oturuş şeklini anlatır. Yine insanın secdedeki hali, Allah’ın Esma-ülHüsnasında olan “Vahdaniyeti” ihtiva etmesi yönüyle de Allah’ın birliğini ifade eder.
Edirne’nin tanıtımı yapılırken, Selimiye’nin yapısı, Üç Şerefelinin kapısı, Eski Cami’nin yazısı ifadesi kullanılır. Bazı sanat tarihçeleri Eski Cami’deki yazıların mekân etkisini zayıflattığını düşünse de bu yazılar daima insanların dikkatini çekmiştir. Sülüs ve talik celisi ile yazılmış olan yazılar oldukça sanatlıdır. Kaynaklardan edindiğimiz bilgileri göre cami inşası sırasındaki yazılarda nakkaş Molla Mustafa’nın imzası vardır. Yazıların bazıları I. Mahmut zamanında, bazıları ise 1863 yılındaki onarımda ilave edilmiştir. Mihrap yönündeki hadisleri Cezayirli Hasan Efendi, hünkâr mahfilindeki yazıları ise Mustafa Tevfik Efendi yazmıştır. Ayrıca Abdullah-i Vefaî, Süleyman Sabri, Şerif Fıtri ve Şeyh Osman’a ait “hat”lara rastlamak mümkündür. Cami içindeki yazıları incelediğimizde oldukça ilginç örnekler karşımıza çıkar. Duvarlarda peygamber efendimize ait hadis-i şerifler ile bazı dualar bulunmaktadır. “Dünya ahiretin tarlasıdır.” “Âlimler peygamberlerin varisleridir.” , “ Şefaatim ümmetimden büyük günah işleyenler içindir.”“Allah’tan başka ilah yoktur.” , “O her şeye kadirdir.” , “ Hamd onun içindir.” gibi hadisler ile mimberin sağ tarafındaki kubbede yer alan “ Zikrin en efdalilailahe illallah, duanın en efdaliElhamdüllah”dır duası buna örnektir.
Edirne Eski Cami’nin yazıları sadece bunlarla sınırlı değildir. Cami içerisindeki çeşitli duvarlarda Allahu- Teala’nın değişik isimlerini de görmek mümkündür. Bunlara örnek olarak ; “Ya Gaffar”, “Ya Deyyan”, “Ya Hannan”, “Ya Fettah” ve “Ya Sübhan” ı gösterebiliriz.
Cami’de ayrıca dört halifenin isimlerine rastladığımız gibi, diğer camilerde pek de karşımıza çıkmayan Aşere-i Mübeşşire ve bazı sahabelerinde isimlerine rastlamak mümkündür. Bu isimlerden bazıları şunlardır. Talha b. Ubeydullah, Sa’d b. EbiVakkas, Abdurrahman b. Avf, Ubeydullah b. Cerrah ve Bilal-i Habeşi, yine içerisinde “Allah’tan ancak alimler hakkı ile korkarlar” ayet-i kerimesi ile Nebe, Ankebut ve Al-i İmransurelerinden yazılara rastlamak mümkündür.
14
HACI BAYRAM VELİ KÜRSÜSÜ
Hacı Bayram-ı Veli hazretleri, II. Murat tarafından Ankara’dan Edirne’ye getirilmiş ve camii ‘de vaazlar vermiştir. Bugün caminin sol tarafında bulunun ahşap vaaz kürsüsü Hacı Bayram-ı Veli hazretleri kullandığı için ona hürmeten kullanılmamaktadır. Bu kürsünün üzerinde bulunun bir yazı ile bu köşenin Hacı Bayram Veli makamı olduğu belirtilmektedir. Rivayete göre Hacı Bayram-ı Veli camiye gittiği bir sabah Hz. Mumammed’i orta kubbe altında görmüş, peygamber efendimiz kendisine “Bu camii benimdir, ümmetimle bile olurum. Ya şeyh! Zinhar bu makamı hali görmesinler. Daim gelüpbunda hacet dilesinler demiştir”
KABE TAŞI (Rükn-ü Yemani)
Eski Cami’de ilgi çeken bölümlerden biri ‘de mihrabın sağ tarafında bulunan Kabe taşıdır. Bu taş Kabe’nin Yemen’e bakan ve bu nedenle Rükn-ü Yemani adıyla anılan köşeden alınıp buraya getirilmiştir. Bir rivayete göre caminin tamamlandığı gün Kabe’nin ,Rükn-ü Yemani adlı köşesinden bir parça taş düşmüş ve zamanın alimleri bu taşın yeni yapılan bir camii için düştüğüne karar vererek Edirne’ye göndermişlerdir.
Önünde iki rekat namaz kılanın dualarının kabul olacağına inanılan Kabe taşının bulunduğu yerde Edirneli olduğu bilinen şair Kesbi tarafından yazılmış bir şiir vardır. Bu şiir şöyledir.
Vakt-i bünyadında bu ferhunde bünye camiin
Bu Hacer Rükn-i Yamani’den düşünce na-gehan
Ba işaret bu makam-ı dil guşaya geldi çün
Vaz edupi’zaz ile bu caye Sultan-ı zaman
Cilve piraye ziyaret kıldı ehl-i hacete
Kesbi’yaru- mal olan bulur aziz dü cihan
“Çok eski dönemde bu kutsal Camii’nin kuruluşunda burada bulunan siyah taş ansızın Kâbe’ninRükn-ü Yamani köşesinden düşünce gönül açıcı cami’ye bir işaret olsun diye
Getirilip buraya kondu. Devrin padişahıda camiye saygı ve ilgi göstererek dedi ki “ha
ceti veya niyeti olan bir kimsenin bu taşı ziyaret etmesi ile duası ve ihtiyacı kabul olsun”
Ey Kesbi bu taşa yüz süren,ziyaret eden iki cihanda muhterem ve saygılı kimse olur”
KILIÇLA HUTBE OKUNMASI
Osmanlı döneminde başlatılan kılıç ile hutbe okuma geleneği, Anadolu’da bazı camilerde halen devam etmektedir. Bunlardan biride Edirne’deki Eski Cami’dir. Hutbenin kılıçla okunmasının bir takım nedenleri vardır. Bunlardan bazıları şunlardır. Cami’nin bulunduğu yerin kılıç ile feth edilmiş olması, tahtta çıkan padişahların cülus töreninden sonra bu camide kılıç kuşanması, (II. Ahmet ve II. Mustafa Eski Cami’de kılıç kuşanarak tahtta çıkmışlardır) yeni bir sefere çıkılacağı Cuma namazının bu camide kılınıp, minbere çıkan padişahın hutbesini okuması ve halka yeni bir fethin olacağı mesajının verilmesi gibi.
Kılıç ile hutbe okunması geleneğinin sürdüğü Eski Cami’de bu durumu seyretmek insana manevi bakımdan tarifi imkânsız haz vermekte ve sırf bu özelliği ile yerli-yabancı bir çok ziyaretçiyi ağırlamaktadır.
15
CAMİ’NİN 600. YILI ETKİNLİKLERİ
Ünlü seyyah Evliya Çelebi’nin “Edirne’nin tam ortasında, bilginler topluluğu ve âyânın bulunduğu yerde inşa edilmiş muazzam bir camidir” dediği Eski Cami’nin ibadete açılışının 600. Yılı nedeniyle bazı etkinlikler düzenledi. Bu kapsamda 17 Ocak 2014 günü, Cuma namazının ardından mevlid-i şerif okundu. Caminin avlusunda bir fotoğraf sergisi açıldı. Açılış Edirne Valisi Hasan Duruer, Vakıflar Bölge Müdürü Osman Günören, İl Müftüsü Ömer Taşçıoğlu, İl Milli Eğitim Müdürü Hüseyin Özcan ve çok sayıda davetli katıldı. Vali Duruer burada yaptığı konuşmada, Amerika’nın 1492’de keşfedildiğini, oysa bu eserin 1414’te yapıldığını vurgulayarak, ecdadyadigarı eserlerle ne kadar övünsek azdır, diyerek kültürümüzün ne denli köklü olduğuna vurgu yaptı. Aynı gün Ahmet Vefa Çobanoğlu tarafından Deveci Han’da “Osmanlı mimarisinin gelişimi içinde Edirne Eski Cami” konulu bir konferans verildi.
KAYNAKLAR
Edirne Gezi Rehberi: Talha Uğurluel
Edirne: Edirne Valiliği Yayınları
Edirne Hatt Sanatı: Oral Onur
İslam Ansiklopedisi 42. Cilt
Eski Cami Tanıtım Broşürü
Edirne Valiliği.gov.tr
Kubbealtında.com
Edirne vdb.gov.tr
Tefekkür Dergisi