Edirne Belediye Başkanı FERİT ÇARDAKLI Mehmet AĞIRGAN

ferit
 
Edirne Belediye Başkanı
FERİT ÇARDAKLI
25.11.1936-12.6.1937
9.9.1939-29.10.1942
7.11.1942-31.3.1945
                                                                                  Mehmet AĞIRGAN*
 
            Eczacı Ferit Çardaklı Edirne’nin siyasi ve sosyal yaşamında çok aktif roller üstlenen bir Türk aydını idi. Aydınlar ve gençlerde o yıllarda fırsat buldukça boş zamanlarını Türkocağı’nda geçirirlerdi. Türkocağı, Edirne’de Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında eğitimin ve sosyal hayatın lokomotifi görevi üstlenirken, çok önemli etkinliklerin de ev sahipliğini yapıyordu. O yıllarda Eczacı Ferit (Çardaklı) Bey, Türkocağı Yönetim Kurulu üyeliğinde uzun yıllar görev üstlenerek kentimize çok değerli hizmetlerde bulunmuştu.1 Ayrıca, yine Türkocağı Kurumu’nun bünyesinde farklı hizmetlerde bulunan Sıhhiye Komisyonu üyeliğini de üstlenmişti.2 Ayrıca, Edirne siyasi hayatının genç dinamikleri arasında yerini alan Eczacı Ferit (Çardaklı) Bey, daha sonraki yıllarda Cumhuriyet Halk Fırkası Edirne Vilayeti Yönetim Kurulu üyeliğine de seçilmişti.3
            Edirne Belediye Meclisi üyelikleri için 1930 Ekim ayında gerçekleşen seçimde Eczacı Ferit (Çardaklı) Bey’de, ilk defa Edirne Belediye Meclisi’ne girmişti.4 Eczacı Ferit Bey, Edirne Belediye Başkanlığı’nın Kavakbaşı mevkiinde yapacağı Su Havuzları (Depo) temel atma töreninde Belediye Başkanı’nı temsil ederek kamu ile ilgili açıklamalarda bulunmuştu.5
            Eczacı Ferit Çardaklı, Edirne’nin Kurtuluş Bayramı kutlamaları nedeniyle başkan vekili olarak Cumhuriyet Meydanı’na toplanan halka hitap etti.6 O yıllarda düzenlemeleri yapılan Dilaverbey Parkı’nın Yediyol Ağzı’na gelen bölümündeki yıkılmış dükkanlar, Belediye Başkanlığı’nca temizlenerek parka ekleniyordu.7 Edirne yaşamında kış günlerindeki zorlukların başında gelen odun ve kömür konusunda Belediye Başkan Vekili Eczacı Ferit Çardaklı basına yaptığı açıklamada gerekli önlemlerin alındığını belirtti.8 Belediye Başkanlığı, Üç Şerefeli Camiî önünde bulunan yıkılmış dükkanların istimlaki ile ilgili işlemleri başlatırken, Hükümet Konağı’na giden caddenin de genişletme çalışmalarını başlatıyordu.9 Yine o günlerde Ankara’da görüşmelerde bulunan Belediye Başkan Vekili Eczacı Ferit Çardaklı, borçların ertelenmesi ve yeni ödemeler konusunda kolaylıklar sağlandığını belirterek istimlaklerin hemen gerçekleşebileceğini açıklıyordu.10
            İtalyan Marelli Anonim Şirketi tarafından 5 yıl önce tesis edilen Elektrik Fabrikası’nın Edirne Belediye Başkanlığı’na devredilmesi için Bayındırlık Bakanlığı ile görüştüğü kamuoyuna duyuruldu. Anlaşmaya göre 32 yıllık bir imtiyazla işletmeye açılan Elektrik İşletmesi’nin, Edirne Belediyesi’ne devredilmesiyle halka daha ucuz hizmet verilebileceği belirtiliyordu.11
            Edirne kentine Sinekli ve Arnavutköy İçme Suları’nın taşınması, Belediye Meclisi kararı ile 1.4.1937 tarihi itibariyle “damacana” ile yapılması kararlaştırılmıştı. Bu karara uymayan sucuların cezalandırılacağı açıklanmıştı.12
            Belediye Başkanlığı, Maarif Buzhanesi’nin onarımından vazgeçerek buzhaneyi kendi Mezbehanesi’nin bir bölümünde yapmak üzere projelerin hazırlanmasını kararlaştırmıştı.13
            Edirne’de bulunan mezarlıklar 1937 yılı itibariyle Belediye Başkanlığı yönetimine devredildi. Devir aldıktan sonra Belediye mevcut  mezarlıklarda bakım ve onarımlar yaptıracağını duyurarak isteyenlerin yakınlarına ait mezarları başka mezarlıklara nakledebileceklerini açıkladı.14
            Yaklaşık bir yıldır Edirne Belediye Başkanlığı görevini vekaleten üstlenen Eczacı Ferit Çardaklı’nın istifası kabul edildi. Belediye Meclisi tarafından yapılan seçimler sonunda Mehmet Şerif Bilgen, Belediye Başkanlığı’na seçildi.15
            Yeni Belediye Meclisi üyeleriyle ilgili seçimler 14.10.1938 tarihi itibariyle tamamlandı. Eczacı Ferit Çardaklı’da yeni Belediye Meclisi üyeliğine seçildi. Yeni Belediye Başkanı seçimi ise ay sonuna kadar gizli oylama ile seçilecek.16 Belediye Meclisi toplanarak daimi encümen üyeliğine Eczacı Ferit Çardaklı’yı seçti.17 Ayrıca, Cumhuriyet Halk Partisi Vilayet Kongresi yeni yönetim kurulu seçimini gerçekleştirdi. Eczacı Ferit Çardaklı Vilayet Yönetim Kurulu üyeliğine seçildi.18
            Edirne Belediye Başkanı Mehmet Şerif Bilgen, Trabzon Milletvekilliği’ne aday olarak istifa edip ayrılırken görevi vekaleten Eczacı Ferit Çardaklı’ya devretti.19 Edirne Belediye Meclisi Eczacı Ferit Çardaklı’nın yönetiminde toplanarak gizli oylama sonunda Mithat Vardar’ı başkanlığa getirdi.20 Ancak, İçişleri Bakanlığı Mithat Vardar’ın başkanlığını onaylamayınca Çardaklı vekalet görevini devam ettirdi.21
            Belediye Başkanlığı Seçimi için toplanan meclis gizli oylama ile Eczacı Ferit Çardaklı’yı ekseriyetle Belediye Başkanlığı’na seçti.21 Çalışmalarını hızlandıran Çardaklı, Belediye Meclisi’nin desteği ile yeni artezyen kuyuları açılması için bir firmayla anlaştı. Firma, Arnavutköy Bölgesi’nden açtığı kuyulardan bol su bulduğunu belirtirken, suyun kente aktarılması için tesisat çalışmalarına başladıklarını açıkladı.23
            Edirne İmar Planı uygulaması için şehre gelen Prof.Dr. Ernes Egli, Trakya Umum Müfettişi Kazım Dirik, Edirne Valisi Ferit Nomer ve Belediye Başkanı Eczacı Ferit Çardaklı’nın katılımı ile yapılan toplantıda çalışmaları hakkında bilgiler sundu. Daha sonra birlikte kenti gezen heyet bir çok konuda fikir birliği sağladılar.24 Edirne Belediye Başkanlığı’nca Mezbehane’de yaptırılmakta olan Soğuk Hava Deposu ve Buzhane inşaatının tamamlandığı belirtildi.25
            İmar Planı’nda kabul edilen Üç Şerefeli Camiî önündeki binalarla ilgili istimlak işlemlerinin Belediye Meclisi’nce tamamlandığı kamuoyuna duyurulurken, Prof Egli tarafından hazırlanan Londra Asfaltı Yolu ile ilgili plan uygulanmasının da meclis tarafından onaylandığı açıklanıyordu. Böylece İstanbul-Londra Asfalt Yolu kapsamında düşünülen bugünkü Talat Paşa Asfaltı işlemleri de başlamış oluyordu.26 İmar Planı çalışmaları Prof.Dr. Egli ile birlikte Edirne’ye gelen Bayındırlık Bakanlığı uzmanlarından Hilmi Bey’in de katılımı ile yapılan toplantıda yetkililer kendi aralarında uzun görüşmeler sonunda fikir birliğine vardılar.27
            İmar Planı uygulaması gereğince kent merkezi Abacılarbaşı mevkiindeki Üç Şerefeli Camiî ile Atatürk Parkı arasında bulunan adacığın temizlenmesi çalışmalarına başlandı. Belediye bu ada üzerinde bulunan mülk sahiplerine çağrı yaparak enkazlarını kaldırmaları konusunda tebligat yapıyordu. Ayrıca, Eski Camiî karşısında ve Trakya Umum Müfettişliği bitişiğindeki enkaz yığını halinde bulunan mail-i inhidam (Çökmüş-Yıkılmış) dükkanların da ortadan kaldırılması belirtiliyordu.28 O günlerde Belediye Meclisi Başkan Ferit Çardaklı yönetiminde 26.2.1940 Pazartesi günü toplanarak Bayındırlık Bakanlığı’ndan gönderilen 1/2000 ölçekli Şehir İmar Planı’nı kabul ederek onaylıyordu.29 Belediye Başkanlığı Abacılarbaşı Meydanı istimlak işlemlerini Noter kanalı ile ilgililere tebliğ ederek çalışmalarda yasal uygulamayı da başlatıyordu.30 Üç Şerefeli Camiî önü ile Atatürk Parkı arasındaki çalışmalar hızlanırken, Eski Camiî karşısı ve Trakya Umum Müfettişliği yanında bulunan Çubukçular Hamamı enkazı da temizleniyordu.31
            Yasal uygulamanın gereği olarak Edirne Belediye Başkanlığı, Prof.Dr.Ernes Egli tarafından hazırlanan 1/2000 ölçekli projenin Bayındırlık Bakanlığı’nca, 14.3.1940 tarihinde onaylandığını ve 19.3.1940 tarihi itibariyle Belediye Meclis Salonu’nda halkın görüşüne sunulduğunu basın yolu ile ilan ediyordu.32
            Edirne Belediye Başkanlığı her yıl yaz mevsimlerinde bahçeli gazino haline getirip kiraya verdiği Abacılarbaşı ile Dilaverbey Parkları’nı bu sene halka ücretsiz açacağı konusunda açıklamalarda bulunurken parklara banklar koyarak bahçelerde halkın dinlenebilmesi ve huzurlu yaşaması için her türlü kolaylığı sağlayacağını duyuruyordu.33 Bu uygulamaya destek olarak park ve bahçeler ile kıraathanelerde ve eğlence yerlerinde içilecek kahve, çay, gazoz, limonata, ayran, dondurma gibi yiyeceklerin fiyatlarını belirleyerek işyerlerine ve halka duyurular yaparak toplumu motive ediyordu.34
            Edirne İmar Planı uygulaması ile ilgili olarak yoğun çalışmalar yapılırken basında o günkü Edirneli aydınlar da makaleler yazarak geleceğin Edirne’sine ışık tutuyorlardı. Aydınlar yazılarında Edirne’de yapılacak istimlaklerden meydanlara, binalardan asfalt yolların genişliğine yorumlar yapıyorlardı. Örneğin; eski Edirne Belediye Başkanları’ndan Mustafa Yolageldili makaleleriyle yetkililere ve halka yol gösteriyordu.35 Bir başka örnekte, Belediye Başkanlığı tarafından istimlak işlemleriyle ilgili olarak yıkılan binaların yerlerine yenilerinin yapıldığı Üç Şerefeli Camiî ile Tahmis Meydanları’ndaki düzenlemeler şehir merkezindeki imar uygulaması olarak göze çarpıyorlardı.36
            Bu çalışmalara destek olmak üzere Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü, Edirne İmar Planı uygulaması konusunda Edirne Grup Müdürlüğü’ne talimat vererek halkın tedirgin bekleyişine tercüman oluyordu.37İmar uygulamasına öncülük eden Üç Şerefeli Camiî önündeki meydanda istimlak edilen binaların tamamının yıktırılması sağlanarak temizleme işlemlerine devam ediliyordu. Sahanın tesviye ve tamiri ile Umum Müfettişlik binasının (Bugünkü Tugay Binası) Eski Camiî Caddesi üzerindeki bahçe duvarı yıkılarak 3 metre geriye alınarak oradaki binaların da tamamının harap durumda olması nedeniyle yakında o bölümde de çalışmaların başlanacağı belirtiliyordu.38
            Üç Şerefeli Camiî önü meydanında bulunan bina ve dükkanların yıktırılmasından oluşan molozların taşınması devam ederken, Hükümet Caddesi’nin genişletilmesi çalışması da sürdürülüyordu. Eski Camiî karşısında Trakya Umum Müfettişlik binası bahçesindeki bina ve duvarları ile Çubukçular Hamamı molozları temizlenerek Abacılarbaşı ile Eski Camiî arasında bulunan İstanbul-Londra Asfaltı Yolu Caddesi’nin modern hale getirilebilmesi için çalışmaları yoğunlaştırmıştı.39
            Edirne Belediye Başkanlığı’nca Mezbehane’de yaptırılmakta olan Soğuk Hava Deposu ile Buzhane inşaatı tamamlanmasına rağmen, makine ithalatını yapacak müteahhitin Avrupa’daki 2. Dünya Savaşı zorlukları nedeniyle sözünü yerine getirememesi mukavelenin feshi işlemine sebep olduğundan yeniden ihale işlemine gidileceği belirtiliyordu.40
            Belediye Başkanı Eczacı Ferit Çardaklı aynı zamanda Cumhuriyet Halk Partisi İl Yönetim Kurulu Başkanlığı’nı da yürütüyordu.41 Parti kongreleri yapılırken Belediye Meclisi’ni de toplayan Eczacı Ferit Çardaklı, Soğuk Hava Deposu ve Buzhane makineleri ile ilgili yeni ihale kararını da aldırmıştı.42 Belediye Meclisi aynı zamanda elektrik tesisi ile ilgili onarım kararı alarak bir heyet oluşturup malzeme alımı yapmak üzere Başkan Eczacı Ferit Çardaklı yönetiminde, İstanbul’a gittiler.43Heyetle birlikte Başkan da Edirne’ye döndüler.44 O günlerde Avrupa’daki 2. Dünya Savaşı etkisiyle Bakanlar Kurulu 20.11.1940 tarihi itibariyle İstanbul, Kırklareli, Edirne, Tekirdağ ve Kocaeli illerinde “Örfi İdare” ilan etmişti.45
            Edirne ve çevresinde 9.12.1940 Pazar günü sabahtan ertesi gün öğleye kadar aralıksız devam eden yağmurla birlikte başlayan sel felaketi Meriç Vadisi’ni sular altında bırakmıştı. Özellikle Tunca ve Meriç Nehirleri çevresindeki sular Bosnaköy, Karaağaç ve Edirne’nin kenar semtlerinde çok büyük zararlara sebep olmuştu. Elektrikler kesilmiş ve Tren seferleri yapılamaz olmuştu. Çevre köylerle irtibatlar sağlanamaz hale gelmişti. Belediye, İtfaiye, Zabıta ve Jandarma Kuvvetleri çok büyük çabalar gösteriyorlardı. Su seviyesinin gece 5.80 metreyi bulduğu açıklanmıştı.46 Edirne ve çevresindeki sel felaketi devam ederken elektrik tamamen kesilmiş ve Tren seferleri de yapılamıyordu. Karaağaç’la Alpullu arasındaki posta alış-verişi kara yolu ile yapılıyordu. Sel felaketi Edirne çevresi dışında Yunanistan bölgesinde de büyük kayıplara sebep olmuştu.47 Sel suları normale dönerken Tren seferleri henüz başlatılamamıştı. Yunanistan tarafından Svilengrad’a, İstanbul tarafından ise Alpullu’ya kadar demiryolu işletmesi hizmet verebiliyordu. Elektrik Fabrikası’ndaki temizlik hizmetleri günlerdir sürmesine rağmen kente elektrik verilemiyordu. Kentte caddeler karanlıkta, sinemalar çalışmıyordu. Halk aydınlatmayı petrol lambaları kullanarak yapabiliyordu. Bosnaköy’e ikmal için 2 özel sal gönderilmişti.48
            Selin yaptığı tahribat sırasında Jandarma, Polis ve Asker’in büyük gayretleri ve destekleri halkı rahatlatıyordu. Kızılay, halka yiyecek ve yakacak yardımı yapıyordu. Mülki ve Mahalli İdare yetkilileri sel bölgesindeki incelemelerini sürdürerek halkın dertlerini dinleyip yardımların zamanında ulaşabilmesi için büyük gayretler gösteriyorlardı. Jandarma birlikleri çok büyük gayretler sonunda Bosnaköy’deki insanları ve hayvanları tahliye edebilmişlerdi. İstanbul-Karağaç arası Tren seferleri 9 günlük bir aradan sonra başlatılmasına rağmen, Karaağaç-Svilengrad demiryolunun bakım ve onarımı devam etmesi nedeniyle henüz hizmete girememişti. Edirne’ye elektrik verilemiyordu.49 Sel felaketi ile ilgili olarak Bayındırlık Bakanlığı Sular İdaresi Başkanı Edirne’de incelemelerde bulunarak Mülki ve Mahalli yetkililerle görüşmelerde bulunuyordu. Kente halen elektrik verilemediği gibi, Tren seferleri de başlatılamamıştı.50 Selin zararları karşılanmaya çalışılırken kışın bütün şiddeti ile devam etmesi İstanbul ve Svilengrad’a kadar olan bölgelerde dahi Tren seferlerini etkiliyordu. Aralık ayı sonuna gelinmesine rağmen Edirne kentine elektrik hizmeti verilemiyordu.51
            Eczacı Ferit Çardaklı, Belediye Başkanlığı yanında üstlendiği Cumhuriyet Halk Partisi İl Başkanlığı’nı yeni görev dağıtımında da üstlenmişti.52
            Sel felaketi nedeniyle kente 26 gündür verilemeyen elektrik, sinirleri germiş ve halkı bunalıma sürüklüyordu.53 Aynı zamanda kent için 1938 yılından bugünlere yaptırılması düşünülen Soğuk Hava Deposu ve Buzhane makineleri ithali ile ilgili ihale kararı ancak yürürlüğe konabilmişti.54 Sel nedeniyle uzun zamandır bakım ve onarımı sürdürülen Elektrik Fabrikası beton bölümünde bir çatlak olduğu ve bu konuda Bayındırlık Bakanlığı’ndan bir uzman talep edildiği belirtiliyordu. Ankara’dan gelen uzmanın görüşüne göre kente elektrik verilmesinde bir sakınca olmadığı açıklandı.55 Buna rağmen elektrik verilmemesi halkta tedirginlik yaratıyordu. Bu arada Belediye’den yapılan bir açıklama ile yeniden uzman istendiği belirtilmişti.56 Elektrikle ilgili olarak kente yeni gelen Bayındırlık Bakanlığı heyetinin incelemeleriyle yaklaşık 2 aylık bir sürenin sonunda kente kısmi elektrik verilebilmişti.57
            Son yılların en büyük sel felaketinde yıkılan ve tahrip olan Bosnaköy’ün Tayakadın Çiftliği’ne nakledilmesi kesinleşmişti. İtalyan Bocetti ailesine ait Tayakadın Çiftliği istimlaki işlemleri başlatılmıştı.58O aylarda Alman Orduları Yunanistan ve Yugoslavya topraklarına girmek üzere hazırlıklara başlayınca, Türkiye Meriç Nehri üzerindeki köprüyü uçurmuştu.59Aynı zamanda Örfi İdare Komutanlığı bir genelge ile Trakya illerinden Anadolu’ya göç edecek ailelerin uyması gereken kuralları kamuoyuna açıklıyordu.60
            Tarım Bakanlığı tarafından istimlaki tamamlanan Tayakadın Çiftliği arazisi Bosnaköy halkına aile başına 80 dönüm üzerinden dağıtmaya başlamıştı.61 Tüm bu uğraşılar sırasında Belediye Başkanı Eczacı Ferit Çardaklı’da, böbrek rahatsızlığı ile ilgili olarak Haydarpaşa Hastanesi’ndeki 2 aylık tedavisini tamamlayarak Edirne’ye dönmüştü.62 Başkan Çardaklı, Edirne kenti ile ilgili pek çok sorunun yanında gençlere de zaman ayırarak “Edirne Şehir Kulübü” kurucuları arasında yerini alıyordu.63

  1. Dünya Savaşı’nın yoğun yaşandığı 1939-1941 yıllarının son günlerinde özellikle İstanbul, Ankara ve İzmir’de ekmek karne ile verilmeye başlayınca halk panik içinde yaşamaya başlamış ve ne yapacağını bilemiyordu. Sınır kenti Edirne’deki halk, uzun yılların yorgunluğunu ve yoksunluğunu göğüslemeye çalışıyordu. Mülki ve Mahalli İdare yetkilileri de yokluklar ve yıpranmanın acımazsızlığı içinde kıvranırken halka da destek ve moral vermeyi sürdürüyorlardı.64

            Savaşın zorlukları yanında Trakya’da yaşanan karakış da halkı olduğu kadar yetkilileri de korkutuyordu. Kent içinde bir metreyi bulan karın temizlenmesi için Belediye çok yoğun bir çalışma sergiliyordu. Ekmek konusu gelecekte herkesi karamsarlığa sürüklüyordu. Köylüye bırakılacak hububat miktarı 20 kilodan 10 kiloya indirilmişti. Bu sıkıntıların yanında Edirne Valiliği’nden bir bildiri ile, ekmeğin kartla verileceği belirtiliyordu. Ekmek kartlarının evlere dağıtılacağı duyurulurken nüfus kağıdını göstermeyenlere kartların verilmeyeceği açıklanıyordu. Nüfus Cüzdanı olamayanların Nüfus Müdürlüğü’ne baş vurmaları gerektiği vurgulanıyordu. Kurallara uymayanların cezalandırılacağı belirtiliyordu. Koordinasyon kararları gereğince Şeker satışı da yasaklanırken, Darı ve Kuş Yemi’ne de el konulmuştu. Şeker stoklarının Hükümete beyanname ile bildirilmesi isteniyordu. Şeker satışının tarihi ve fiyatı Hükümet tarafından belirleneceği açıklanıyordu.65
            Karne usulü ile ekmek dağıtımına başlanırken Şeker satışları da serbest bırakıldı. Koordinasyon heyetinin yeni kararları ile Zeytinyağı ve Sade yağ üretim mıntıkalarındaki fazla yağlara Hükümet tarafından el konacağı bildirilmişti. Ayrıca, Ticaret Bakanlığı’nca dağıtım ofisleri konusunda çalışmalar yapıldığı da açıklanmıştı.66 Valilik Makamı’ndan yapılan bir açıklamada ellerinde hububat bulunan kişilerin beyanname ile başvuruda bulunmaları gerektiği belirtilmişti. Bildiride  un ve hububatın miktarları konusunda yapılan açıklamalara uymayanlar hakkında Milli Korunma Kanunu gereğince işlem yapılacağı duyurulmuştu.67
            Soğuk ve kış mevsimi normal seyrine dönmesine rağmen karne ile ekmek dağıtımı devam ediyordu. Hükümet bir bildiri yayınlayarak gazete kağıdına da el koyduğunu açıklamıştı. Ellerinde gazete kağıdı bulunanların beyanname ile bildirmeleri isteniyordu. Hatta bundan böyle gazete kağıtlarının Basın Yayın Genel Müdürlüğü tarafından dağıtılacağı açıklanıyordu.68
            Karne ile ekmek dağıtımında kimlere kaç kilogram ekmek verileceği konusunda halk ve dağıtım ofisi arasında anlaşmazlık çıkınca durum Bakanlıktan soruldu. Önceki bildirilerden ayrı olarak ağır işçi yorumu yapılarak ekmek gramajının tespiti gerektiğine dair alınan cevabi yazıda; Orman Koruma Erleri, Gümrük Muhafaza Memurları, bedenen çalışan motorlu veya yelkenli deniz adamları, Harp Sanayi İşçileri, Polis ve Jandarma Eratı, Mahalle ve Kır Bekçileri, Belediye Temizlik İşçileri, Şoför ve Yardımcıları, Hamallar, Mahkumlar, Posta ve Telgraf Çavuşları ile Balık avlamayı meslek edinen işçilerin ağır işçi statüsünde değerlendirilmesi gerektiği belirtiliyordu.69 Ayrıca, fakir halka Belediye’den aldıkları beyannamelere göre ucuz Şeker dağıtımında Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı kontrolünde yapılacağı açıklanıyordu.70
            Mart 1942 yılı ekmek karnelerinin halka dağıtımı başlamıştı. Havalar dolayısı ile nakliyat işlerindeki zorluklar devam ederken büyüklere 600, küçüklere 300 ve ağır işçilere de 750 gram üzerinden ekmek verilebileceği kamuoyuna duyurulmuştu.71 Hükümet Buğday stoku yanında ekin seferberliği konusunda da düzenlemeler yapıyordu. Eldeki Buğday stokuna ek olarak ithalat işlemlerini de başlatmıştı. Karne ile ekmek dağıtımında fırınlara fazla mesai yaptırılarak halk için 2 günlük stok hazırlanıp bayat ekmek dağıtımı başlatılmıştı.72
            Dağıtımla ilgili olarak ofislerin kurulacağı belirtiliyordu. Özellikle müteahhit yanında çalışanlara verilecek ihtiyaç maddeleri için yeni kuralların belirleneceği açıklanıyordu. Dağıtım Ofisleri teşkilatı ile ilgili olarak bir Müsteşarlık kurulduğu ve iller bazında hizmete girebilmek için hazırlıkların yapıldığı belirtiliyordu. Ayrıca, yağlar konusunda başlayan darlık nedeniyle Hükümet tarafından Zeytinyağı ve Pamuk Yağları’na el konularak toptan satışlar yasaklanırken, fiyatlarda bir değişiklik olmadığı duyuruldu.73
            Ekmek karnelerini kaybetmediği halde yeni bir karne alarak fazla ekmek alanların olduğu tespit edildiğinden bundan böyle kaybedenlere ekmek karnesi verilmeyeceği duyuruldu.74 Halk dağıtma birliklerinin 250 ev ve 1000 nüfus esasına göre kurulacakları belirtiliyordu. Birliklerde tutulacak defterlere kayıtlar yapılarak hizmetler yürütülecek olup, her köy için dağıtım birliği kurulması esası getirilirken, üye olmayanlara hizmet verilemeyeceği belirtiliyordu.75
            Bu önlemlere ek olarak çay ve kahvenin de devlet tekeli altına alınarak fiyatı ve dağıtımının Bakanlık tarafından belirlenip halkın hizmetine sunulacağı belirtiliyordu. Ayrıca, Türkiye’de yetiştirilen çayların da kontrolü ve satış işlemleri devlet tekeline alınarak bu maddeleri satacak olan işyerlerinin ruhsata tabi olacakları açıklanıyordu. Bu uygulamanın yağ konusunda da aynı statüye tabi olacağı kamuoyuna, basın yoluyla duyuruluyordu.76
            Dağıtım Ofisleri uygulamasına il genelinde başlandı. Uygulamaya göre kesilecek hayvanların yaşları merkezden belirleniyordu. Ayrıca, her köye bir “Subaşı” teşkilatı kurulması esası getiriliyordu. Bu subaşılar tecrübeli çiftçilerden oluşturulup, ihtiyaçların tespitinde önemli roller üstleneceklerdi. o günlerde Ankara bir duyuru ile fakir halka dağıtılacak şekerler için Bakanlık bütçesine ek ödenek tahsisi yapıldığını açıklıyordu. İllerde karne ile ekmek dağıtımında yeni kısıtlama yapılarak büyükler için bir gün 300, ertesi gün için 150 gram verilmesi kararlaştırılmıştı.77
            II.Dünya Savaşı Avrupa’da bütün hızıyla sürerken Trakya’da ziraat seferberliği devam ediyordu. Hükümet Ziraat Bakanlığı kanalı ile Buğday, Arpa, Yulaf, Çavdar, Kuş Yemi ve diğer hububat ürünlerini desteklemek üzere Vilayet emrine ek ödenekler göndererek özellikle Mısır ve Patates ürünü konusunda çiftçilere dağıtım yaparak teşviklerde bulunuyordu. Ayrıca, Hükümet Pancar üretimi ve Alpullu Şeker Fabrikası çalışmalarını da teşvik ediyordu. Pirinç ekimi konusunda ise İpsala ve Uzunköprü bölgesine çok büyük teşvikler sağlanıyordu.78 Edirne genelinde kurulan Subaşı Teşkilatı yetkilileri görevlerine başlamışlardı.79
            Bölgemizdeki Örfi İdare 6 ay daha uzatılmıştı. Hükümet diğer maddelerde olduğu gibi kömür dağıtımını da kontrol altında tutuyordu. Haziran ayının ikinci haftası itibariyle Trakya’da hasat başlamıştı. Hükümet ihtiyacı olan çiftçilere ziraat vasıtalarını ucuz alabilmeleri için kolaylıklar sağlanacağını açıklamıştı.80
            İllerde “Halk Dağıtım Birlikleri” kurularak listeler basın yoluyla halkın görüşüne sunulmuştu. Edirne’deki bölgeler merkezi yerlerde oluşturuldu. Örneğin; Manyas, İmaret, ve Saraçhane gibi semtlerde kurulurken listelerde idarecilerin isimleri de açıklanıyordu.81 Halk Dağıtım Birlikleri Mahalle Muhtarlarından ve İhtiyar Heyetleri’nden meydana geliyordu. Ancak zamanla bu uygulamanın sakıncalı olabileceği düşünülerek gelecek seneler için bu birliklerin Belediye emrine kadrolu olarak verilmesinin düşünüldüğü açıklanıyordu.82
            Yeni yıl ürünü ile birlikte çiftçiye destek ve teşvik uygulaması yapan Hükümet hububatı zamlı almaya başlamıştı. Doğal olarak bu durum halkın ekmeğine de zam getirmişti. Halkın zaruri ihtiyaçları arasında yer alan pirinç mahsulünün de halka satışına kısıtlama gelerek beher nüfus başına 250 gram olarak tespit edilmişti.83
            Hükümet piyasada dağınık bir vaziyette hizmet veren kuruluşları organize edebilmek üzere “Sanayi Birlikleri” kurmayı kararlaştırarak hazırlıklara başlamıştı. Milli Korunma Kanunu gereğince hazırlıkları yapılan çalışmalar İktisat Bakanlığı bünyesinde yürütülüyordu. Birliklerde; personelden üretime, dağıtımdan ithalata her türlü hizmetin düzenlenmesi için belli kurallar ve yönetmelikler uygulanacaktı. Daha sonraları bu birliklerin ilki İstanbul’da 1943 yılı başlarında kurulacak ve Trakya illerini (Edirne dahil) içine alacaktı.84
            Türkiye genelinde üretilen yeni yıl ürünleri bölgelere göre belli aylarda satın alınmak üzere planlanıyordu. Güney illerinden başlayan bu alımlar Trakya Bölgesi’nde ise Eylül ayı sonu itibariyle alınacağı belirtiliyordu. Bu planlamalar yapılırken illerdeki Dağıtım Birlikleri’nin Belediyelere devredilmesine başlanmıştı. Kurumsal çalışmaları yönüyle o yıllarda farklı bir seyir izleyen Sümerbank, Edirne’de Borsa binasında hazırladığı reyonunda “Yerli Malları Pazarı” adıyla basma ve bez konusunda halkımıza çok büyük hizmetlerde bulunuyordu.85
            Edirne Belediye Başkanlığı yasaların kendisine tanıdığı haklar çerçevesinde yeni bir uygulamayla meyve ve sebzelerin kilo ile satılmasını kararlaştırdı. O güne kadar meyve ve sebzeler Edirne’de tane hesabıyla satılıyordu. Bu karara Kavun ve Karpuz’da dahil edilmişti.86
            Karne ile ekmek satışlarının 1.9.1942 tarihi itibariyle İstanbul, Ankara ve İzmir illeri dışında terk edileceği belirtiliyordu. O günlerde Edirne’de çıkarılan ekmeklerin yeniden düzenlenerek 600 gram ekmeğin 15 kuruştan satılacağı duyuruluyordu.  Ayrıca, Hükümet çiftçileri toprak sahibi yapabilmek için çalışmalara başladığını açıklıyordu. genelde toprağı olmayan ve askerliğini bitirmiş ailelere toprak verileceği belirtiliyordu.87
            Yeni Belediye Meclisi seçimi ay başı itibariyle başlayacaktı. Seçimle ilgili olarak yeni adayların tespiti yapılmıştı. Eczacı Ferit Çardaklı’nın da adı geçen liste basın yoluyla halka ilan edilmişti. Hükümet fakir halkı desteklemek üzere Belediye Başkanlıklarına ödenekler göndererek ekmek yapımında kullanılmak şartıyla piyasadan Buğday alabileceklerini bildiriyordu. Edirne Belediye Başkanlığı da 2 kişiden oluşan bir heyeti ekmek almak üzere Konya yöresine göndermişti.88 Tüm bu önlemlere rağmen Belediye, ekmek dağıtımında kısıtlamaya giderek nüfus başına 150 gram ekmek vermeye başlamıştı. Hatta, savaş ve yarın korkusu Buğday temini konusunda Belediye’yi endişelendirdiğinden Afyon’la irtibata geçirmiş ve köylerden de alım yapabilmek için çalışmalar başlatmıştı.89 Endişelerden kurtulamayan Hükümet yetkilileri de Amerika’dan 200 bin ton Buğday ithal etmek üzere anlaşmalar yapmıştı. Bir başka çalışma da memurlara ucuz ekmek verebilmek için yapılıyordu.90
            Edirne Belediye Meclisi Seçimleri, 1.10.1942 tarihi itibariyle başlamıştı. Normal süre içinde yeterli oylama yapılamadığından seçim bir hafta daha uzatıldı. Savaşın zorlukları içinde belediye yeterli mazot bulamadığı için geceleri saat 01.00 de kestiği elektriği bugünlerde 22.30 kesmeye başlamıştı. Başkan Çardaklı, şehri tamamen karanlıkta bırakmamak için elektriğin erken kesildiğini açıklıyordu. Kentte tek iyi olan şey, karne ile de olsa yeni gelen Gazyağı’nın halka dağıtılması idi.91
            Bir hafta daha uzatılan Edirne Belediye Meclisi Seçimi, 14.10.1942 çarşamba günü akşamı sona ermişti. Aynı gün akşam geç vakte kadar yapılan sayım sonucu yaklaşık 4000 oyun kullanıldığı anlaşılmıştı. Yeni heyet 20.10.1942 Salı günü toplanarak yeni başkanı ve komisyon üyelerini seçecekti. Halkın alıştığı ve olağan kabul ettiği karne ile ekmek alımı nüfus başına 150 gram üzerinden devam ediyordu. Borsada yiyecek maddeleri yüksek fiyattan alıcı buluyordu. Ne var ki sevinilecek tek şey memurlara ucuz ekmek uygulamasının başlaması idi. Özellikle çalışan memurlar yanında emekli dul ve yetimlerinde bu yardımdan faydalanması sevindirici idi. Her şeye rağmen karne ile ekmek alınmasındaki zorluklar basında eleştiri alırken çözüm için Belediye’den halkın beklentileri olduğu belirtiliyordu.92
            Edirne Belediye Meclisi, 4.11.1942 Çarşamba günü toplanarak 28 oyla tekrar Eczacı Ferit Çardaklı’yı Başkanlığa seçti. Seçimin yapıldığı o günlerde Edirne’de ekmek karnesiz satılmağa başlamıştı. Serbest olarak fırınlarda satışa sunulan 600 gram ekmek 40 kuruş üzerinden işlem görüyordu. Ancak, halk ekmek kalitesini beğenmiyordu. Bu konuda değirmenlerin ve fırınların kontrol altına alınması gerektiği vurgulanıyordu.93
            Yoksul ve işsiz olan halkın durumu Belediye ile Kızılay’ı işbirliğine zorluyordu. Kurumlar arası görüşmeler sonunda halka ucuz ekmek ve sıcak öğle yemeği verilmesi konusunda anlaşma sağlanmıştı. Hatta Kızılay Karaağaç’ta bir aşevi açmayı kararlaştırmıştı. Halkevi, Kızılay’a başvurarak 600 yoksul öğrenciye sıcak öğle yemeği verilmesini sağlamıştı.94 Yardımlarla ilgili olarak Edirne Toprak Mahsulleri Ofisi, vilayetin emri ile depolarında bulunan 400 ton Çavdar’ın 40 tonunu Edirne’deki yoksullara dağıtmıştı.95 
            Edirne Belediye Başkanlığı gazete ilanı ile halka bir çağrı yaparak 25.6.1943 tarihi itibariyle fırınlardan ucuz ekmek alabilmek için karnelerini adresleri belirtilen Emniyet Amirlikleri’nden alabileceklerini duyurdu. Dağıtımların; Karaağaç, Ayşekadın, Kıyık, Muradiye, Yeniimaret, Manyas ve Merkez Emniyet Komiserlik binalarında yapılacağını duyururken, Karnelerin 16.6.1943 ile 23.6.1943 tarihleri arasında alınması gerektiği vurgulanıyordu.96
            Belediye Meclisi Başkan Eczacı Ferit Çardaklı yönetiminde toplanarak Arapça Mahalle ve Sokak isimlerinin Türkçe ile değiştirilmesini kararlaştırmıştı. İmar Planı üzerinde yapılan değişikliklerin görüşmeler sonunda kabul edildiği açıklanıyordu. Ayrıca, köy ve kasabaların ağaçlandırılması için kurulan birliğe ödenek tahsisi görüşülerek onaylanıyordu.97
            Başkan Eczacı Ferit Çardaklı, Valilik Makamına başvurarak sıhhi durumunun bozukluğu nedeniyle 2 aylık istirahat talebinde bulununca, Sağlık Kurulu’na sevk edilen Çardaklı’ya 20 günlük istirahat verildiği belirtildi.98 Sağlık durumu iyi olmayan Çardaklı tedavi olmak üzere İstanbul’a gitti. Bir ay süre ile hastanede yatan Çardaklı, tedavinin sonunda Edirne’ye dönerek görevine başladı.99
            Edirne Belediye Başkanı Eczacı Ferit Çardaklı, 25.11.1936 tarihi itibariyle başladığı görevinden sağlık ve işlerinin yoğunluğu nedeniyle istifa ederek ayrıldı. Değişik ve zorlu yıllarda toplam 6 sene 31 gün Edirne Belediye Başkanlığı görevini üstlenmişti.
            Siyasi hayattan kendi isteği ile çekilen Eczacı Ferit Çardaklı, sosyal çalışmalarına değişik hayır sever kurumlarda devam etti. Örneğin; Edirne Türk Hava Kurumu’nun 1950 yılı Genel Kurul Toplantısı’na katılarak Yönetim Kurulu’nda görev aldı.100  Yine bir başka hayır sever kurum olan Kızılay’ın 1950 yılı Genel Kurulu’nda Yönetim Kurulu Üyeliği’ne seçildi.101
            Eczacı Ferit Çardaklı, yıllarca Edirne Saraçlar caddesi No: 138 adresinde kurulu Şükran Eczanesi’ni İstanbul’a nakletti.102 Edirne Belediye Başkanlığı, Şükrü Paşa Mahallesi’nden bir caddeye Eczacı Ferit Çardaklı’nın adını vererek bir kadirşinaslık örneği gösterdiğinden aile ve halkımız adına teşekkür ederiz.
            Hemşehrimiz hizmetlerine İstanbul’da devam ederken 1962 yılında vefat etti.103                                           
            Avrupa’nın II.Dünya Savaşı içinde kıvrandığı ve zorlandığı yıllarda, Edirne’de Cumhuriyet Halk Partisi ve Edirne Belediye Başkanlığı görevlerini özveri ve hoşgörülü çalışmalarıyla sürdüren değerli hemşehrimize Allahtan rahmet diler saygılarımızı sunarız.
            Ruhu şad olsun.    
 
*Araştırmacı Yazar-Şair. Ozan Ağacı Dergisi Yazı İşleri Müdürü.
 
Kaynakça:
1-Paşaili Gazetesi: 23.4.1924.
2-Paşaili Gazetesi: 18.9.1924.
3-Edirne Postası Gazetesi:15.12.1928.
4-Resmi Edirne Gazetesi:19.10.1930.
5-Edirne Milli Gazete:26.3.1934.
6-Edirne Postası Gazetesi:28.11.1936.
7-Edirne Postası gazetesi:9.12.1936.
8-Edirne Postası Gazetesi:13.12.1936.
9-Edirne Postası Gazetesi:30.12.1936.
10-Edirne Postası Gazetesi:23.1.1937.
11-Edirne Postası Gazetesi:6.2.1937.
12-Edirne Postası Gazetesi:14.4.1937.
13-Edirne Postası Gazetesi:1.5.1937.
14-Edirne Postası Gazetesi:19.5.1937.
15-Edirne Postası Gazetesi:12.6.1937.
16-Edirne Postası gazetesi:19.10.1938.
17-Edirne Postası Gazetesi:9.11.1938.
18-Edirne Postası Gazetesi:21.12.1938.
19-Edirne Postası Gazetesi:9.9.1938.
20-Edirne Postası Gazetesi:7.10.1939.
21-Edirne Postası Gazetesi:25.11.1939.
22-Edirne Postası Gazetesi:29.11.1939.
23-Edirne Postası Gazetesi:16.12.1939.
24-Edirne Postası Gazetesi:13.1.1940.
25-Edirne Postası Gazetesi:17.1.1940.
26-Edirne Postası gazetesi:31.1.1940.
27-Edirne Postası Gazetesi:7.2.1940.
28-Edirne Postası Gazetesi:10.2.1940.
29-Edirne Postası Gazetesi:28.2.1940.
30-Edirne Postası Gazetesi:2.3.1940.
31-Edirne Postası Gazetesi:16.3.1940.
32-Edirne Postası Gazetesi:20.3.1940.
33-Edirne Postası Gazetesi:30.3.1940.
34-Edirne Postası Gazetesi:17.4.1940.
35-Edirne Postası Gazetesi:13.4.1940.
36-Edirne Postası Gazetesi:1.5.1940.
37-Edirne Postası Gazetesi:4.5.1940.
38-Edirne Postası Gazetesi:25.5.1940.
39-Edirne Postası Gazetesi:15.6.1940.
40-Edirne Postası Gazetesi:17.8.1940.
41-Edirne Postası Gazetesi:14.9.1940.
42-Edirne Postası Gazetesi:12.10.1940.
43-Edirne Postası Gazetesi:26.10.1940.
44-Edirne Postası Gazetesi:30.10.1940.
45-Bakar,Bülent.II.Dünya Savaşı’nda İstanbul ve Trakya’dan Anadolu’ya Göç ve Paniğe Karşı Propaganda. S:4.
46-Edirne Postası Gazetesi:11.12.1940.
47-Edirne Postası Gazetesi:14.12.1940.
48-Edirne Postası Gazetesi:18.12.1940.
49-Edirne Postası Gazetesi:21.12.1940.
50-Edirne Postası Gazetesi:25.12.1940.
51-Edirne Postası Gazetesi:28.12.1940
52-Edirne Postası Gazetesi:1.1.1941.
53-Edirne Postası Gazetesi:4.1.1941.
54-Edirne Postası Gazetesi:18.1.1941.
55-Edirne Postası Gazetesi:22.1.1941.
56-Edirne Postası Gazetesi:25.1.1941.
57-Edirne Postası Gazetesi:1.2.1941.
58-Edirne Postası Gazetesi:15.2.1941.
59-Bakar,Bülent.II.Dünya Savaşı’nda İstanbul ve Trakya’dan Anadolu’ya Göç ve Paniğe Karşı Propaganda. S:5.
60- Bakar,Bülent.II.Dünya Savaşı’nda İstanbul ve Trakya’dan Anadolu’ya Göç ve Paniğe Karşı Propaganda. S:7.
61-Edirne Postası Gazetesi:9.7.1941.
62-Edirne Postası Gazetesi:6.8.1941.
63-Edirne Postası Gazetesi:4.10.1941.
64-Edirne Postası Gazetesi:24.12.1941.
65-Edirne Postası Gazetesi:21.1.1942.
66-Edirne Postası Gazetesi:31.1.1942.
67-Edirne Postası Gazetesi:11.2.1942.
68-Edirne Postası Gazetesi:14.2.1942.
69-Edirne Postası Gazetesi:18.2.1942.
70-Edirne Postası Gazetesi:245.2.1942.
71-Edirne Postası Gazetesi:4.3.1942.
72-Edirne Postası Gazetesi:12.3.1942.
73-Edirne Postası Gazetesi:1.4.1942.
74-Edirne Postası Gazetesi:9.4.1942.
75-Edirne Postası Gazetesi:16.4.1942.
76-Edirne Postası Gazetesi:23.4.1942.
77-Edirne Postası Gazetesi:14.5.1942.
78-Edirne Postası Gazetesi:10.6.1942.
79-Edirne Postası Gazetesi:17.6.1942.
80-Edirne Postası Gazetesi:24.6.1942.
81-Edirne Postası Gazetesi:4.7.1942
82-Edirne Postası Gazetesi:15.7.1942.
83-Edirne Postası Gazetesi:22.7.1942.
84-Edirne Postası Gazetesi:25.7.1942.
85-Edirne Postası Gazetesi:1.8.1942.
86-Edirne Postası Gazetesi:5.8.1942.
87-Edirne Postası Gazetesi:12.8.1942.
88-Edirne Postası Gazetesi:23.9.1947.
89-Edirne Postası Gazetesi:30.9.1942.
90-Edirne Postası Gazetesi:3.10.1942.
91-Edirne Postası Gazetesi:10.10.1942.
92-Edirne Postası Gazetesi:17.10.1942.
93-Edirne Postası Gazetesi:7.11.1942.
94-Edirne Postası Gazetesi:23.1.1943.
95-Edirne Postası Gazetesi:28.4.1943.
96-Edirne Postası Gazetesi:19.6.1942.
97-Edirne Postası Gazetesi:29.2.1944.
98-Edirne Postası Gazetesi:14.3.1944.
99-Edirne Postası Gazetesi:10.1.1945.
100-Edirne Postası Gazetesi:4.1.1950.
101-Edirne Postası Gazetesi:18.10.1950.
102-Edirne Postası Gazetesi:23.1.1956.
103-Edirne Sesi Gazetesi:11.12.1962.