Edirne doğumlu KIRIM HANI Şahin Giray, SEFA FIRTINA

SEFA FIRTINA

Edirne doğumlu KIRIM HANI Şâhin Giray;

Şâhin Giray 1745’te Edirne’de doğmuştur. Çocukluğu Edirne’de geçmiş, tahsilini Venedik’te tamamlamıştır. Venedik’te İtalyanca ve Grekçe öğrenmiştir. Batı tarzı bir eğitim görmesi fikir dünyasını da batı ekseninde şekillendirmiştir. Kırım Giray döneminde Kırım’da yaşamaya başlamıştır. Rusların Kırım’a karşı girişimlerine sempatiyle bakmıştır. 1771’de Petersburg’a gitmiş, burada hem Rus kültürüne aşina olmuş hem de II. Katerina’ın sempatisini kazanmıştır. Şâhin Giray 1777’de Kırım Han’ı olmuştur.55 Hanlık yolundaki engelleri Rusların desteğiyle ortadan kaldırılmıştır. Rusların Kırım üzerindeki hedefleri doğrultusunda Şâhin Giray aldığı batı eğitimi ve Ruslara olan sempatisiyle istenilen kişi olmuştur. 1768’de başlayan harpten yenik çıkan Osmanlı 1774’de Küçük Kaynarca Antlaşmasını imzalamıştır.56 Bu antlaşmanın Osmanlılar için en külfetli meselesi şüphesiz Kırım’ın bağımsızlığıdır. Osmanlıların hassas olduğu Kırım’a Şâhin Giray’ın Han olması isteyecekleri en son şeydir. Ancak Aynalıkavak Tenkihnamesi 57 ile Osmanlı bu durumu istemeyerek te olsa kabul etmiştir. Şâhin Giray’ın Kırım hanlığı sadece Osmanlıları değil Kırım halkını da rahatsız etmiştir. Çünkü Han Kırım’ı batıdan ve Ruslardan aldığı destekle batı tarzında müstakil bir devlet haline getirmeyi amaçlamıştır. Batı tarzı reform girişimleri halk tarafından tepki görmüş, ayaklanmalara sebep olmuştur. Bunların neticesinde Şâhin Giray Kırım’ı terk etmek zorunda kalmıştır.58 Rusların Kırım’ı işgali Şâhin Giray için sonun başlangıcı olmuştur. Hanlık döneminin sona ermesiyle Rusların gözetimi altında yaşamaya başlamıştır. Bu durum onun için hapis hayatından farksızdır. Bu yüzden Osmanlı’ya ilticası için İstanbul’la haberleşmeye başlamıştır. Şâhin Giray’ın bu tavrından hem Ruslar hem de Osmanlı pekâlâ memnundur. I. Abdülhamîd Osmanlı’ya ihanet eden birinin cezalandıracağını düşünürken II. Katerina Şâhin Giray’la Osmanlı’nın iç siyasetini karıştırmayı amaçlamıştır. Nihayet Şâhin Giray’la İstanbul arasındaki yazışmalar sonucunda Han Osmanlı topraklarına geçmiştir. Şâhin Giray’ın Hotîn, Yaş, Edirne ve Gelibolu’dan devam eden ölüm yolculuğu Rodos’ta son bulacaktır. Edirne’de Han’ın güzergâhı olduğu için burada konaklatılmış ve eserimiz için mühim bir içerik oluşmuştur.

Mecmûadaki kayıtlar Şâhin Giray’ın Edirne’ye getirilmesiyle başlamaktadır. Kayıtlara göre Şâhin Giray’ın Edirne’ye Çadırcızâde Mehmed Ağa tarafından getirildiği bilinmektedir. Şâhin Giray’ın Ramazân-ı Şerîf’in on üçüncü Penç-şenbih günü Edirne ‘ye getirildiği ve Bostancıbaşına teslim edildiği yazmaktadır.59 Bu tarihe bakıldığında Giray’ın Edirne getiriliş tarihinde bilinenin aksine küçük bir fark vardır. Uzunçarşılı’nın eserinde60 bu tarih 14 Ramazan 1201 olarak geçmektedir. Şâhin Giray kısa bir süre sonra Edirne’den ayrılmıştır. Mecmûada Şâhin Giray’ın Edirne’de ne kadar kaldığı hangi tarihte ayrıldığına dair bilgi içeren bir kayıt bulunmamaktadır. Ancak bir hafta kadar kaldığı bilinmektedir.61

Şâhin Giray Edirne’den götürülmüş fakat eşyâları ve yüz kırk üç adamı burada kalmıştır. Eserde Şâhin Giray’ı konu alan kayıtların muhtevâsı Giray’ın Edirne’de kalan eşyâları ve adamları ile alâkalıdır.62 Giray’ın adamlarına ve onların idâresi için memur tayin edilenlerin günlük ihtiyaçlarının karşılandığına dair kayıtlar bulunmaktadır.63 Yine bir kayıtta Giray’ın eşyâları ve hayvanlarına zarar gelmemesi için güvenli bir yere taşınmaları, taşınma sırasında eşyâlarının miktarının, çeşidinin kayıt edilmesi istenmiştir.64 Buna göre aynı kayıtta eşyâların, hayvanlarının ve adamlarının Edirne’de bulunan meyve kapanı hanı olarak tabir edilen kârgir hana yerleştirildiği, eşyâlarının kayıt edilip güvenli odalara koyulduğu ve kapılarının mühürlediği, korunması için adamlar görevlendirildiği geçmektedir. Bir süre sonra hem eşyâları korumaya görevli olanlar hem de ahâli bu durumdan rahatsız olmuştur.65 Yine kayıtlara göre Şâhin Giray’ın Edirne’de kalan yüz kırk üç adamından sekseninin Sâhib Giray tarafına gönderildiğini altmış üç adamının Edirne’de kaldığını görüyoruz.66 Edirne’de kalan adamları içinde hazinedarı Baht-şah, şerbetçisi Seyyid Mehmed, mîrahûr İbrâhim ve bezirgânbaşı bulunmaktadır. Giray’ın vefat haberiyle Edirne gümrüğünden adamlarına tahsil edilen günlük ihtiyaçlarının karşılanması kesilmiştir.67 Ölüm haberinden sonra kayıtlarda Giray’dan müteveffa olarak bahsedilmektedir. Ölümünden sonra eşyâlarının akıbetine dair kayıtlarda bulunmaktadır. İlk olarak meyve kapanı hanına koyulan eşyâların işe yarar-yaramaz, altın-gümüş olarak deftere kayıt edilmesi istenmiştir. Ayrıca hanın ne kadar evrakı varsa eşyâların kaydedildiği defterlerle birlikte İstanbul’a gönderilmiştir. Yine altın – gümüş, hayvanat ve sair eşyâlarının da İstanbul’a gönderilmesine dair kayıtlar bulunmaktadır.68 Şâhin Giray’ın Edirne’de ne kadar eşyâsının bulunduğunun teferruatlı kaydı mecmûada bulunmamaktadır.69 Giray’ın bu eşyâları, hayvanları toparlanıp, bazıları satılıp nakite çevrilerek varisi Devlet Giray adına Sâhib Giray’a gönderildiği bilinmektedir.70 Giray’ın eşyâlarıyla alâkalı son kayıt dikkat çekicidir. Giray’ın meyve kapanı hanına koyulan eşyâlarından birkaç parça çalınmıştır.71 Hırsızlıktan sorumlu tutulanlar handa geceleyenler olmuştur. Bunlar hapsedilse de ahâlinin kefil olmasıyla serbest kalmışlardır. Eserde çalınan eşyâların akıbetine dair bir kayıt bulunmamaktadır.

*55 Halil İnalcık, “Şâhin Giray’’ , DİA, C. XXXVIII, s. 275-277; Ayr. bkz. Erşahin Ahmet Ayhün, Kırım Hânlığı ve Çöküş Sebepleri, Doktora Tezi, Marmara Üniv. Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008.

*56 Bkz. Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, yay. haz. Erhan Afyoncu, C. V, İstanbul 2009, s. 23-47.

*57 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Büyük Osmanlı Tarihi, C. V, Ankara 2000, s. 451.

58 Feridun M. Emecen, “Son kırım Hanı Şâhin Giray’ın İdamı Meselesi ve Buna Dair Vesikalar’’, Tarih Dergisi / Turkish Journal of History (1984), S. 34, s. 315 – 346; Ayr. bkz. Feridun M. Emecen, Osmanlı Klasik Çağında Siyaset, İstanbul 2015, 257-272.

59 Bkz. nr: 17, 18.

60 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, a.g.e., C. V, s. 495.

61 Feridun M. Emecen, a.g.m., s. 329.

62 Bkz. nr: 21, 22, 42.

63 Bkz. nr: 24, 33.

Kaynak; T.C.

MARMARA ÜNİVERSİTESİ

TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ

TÜRK TARİHİ ANABİLİM DALI

YENİÇAĞ TARİHİ BİLİM DALI

EDİRNE KADISINA AİT İ‘LÂMLAR, MECMÛA-İ İ‘LÂMÂT

1201-1202/1787-1788

(DEĞERLENDİRME VE ÇEVİRİ)

YÜKSEK LİSANS TEZİ

SEFA FIRTINA

TEZ DANIŞMANI

PROF. DR. AHMET ŞİMŞİRGİL

İSTANBUL 2018